نظریه کارکردگرایی

دانلود پایان نامه

2-16. مکتب کارکردگرایی
سخن از کارکرد‌های خانواده معمولا به مکتب ساختی‌ـ‌کارکردی پیوند داده می‌شود. چرا که صاحب نظران این مکتب بیش از همه در جهت توضیح و تبیین این کارکرد‌ها کوشیده‌اند.
منظور جامعه‌شناسان از مفهوم کارکرد در اصطلاح کارکردگرایی اثری است که پدیده‌های اجتماعی از خود بر جای می‌گذارند. کارکردگرایان معتقدند که این آثار، نتیجه و دستاورد ساخت‌های اجتماعی‌اند. مفهوم کارکرد از مفاهیم مکتب فانکشنالیسم در جامعه‌‌شناسی است که یکی از قدیمی‌ترین دیدگاه‌های حاکم در نظریه‌پردازی اجتماعی محسوب می‌شود. مکتب کارکردگرایی تاکید دارد که هر پدیده‌ی اجتماعی در حیات جامعه تا هنگامی‌که دارای کارکرد و یا نقش و وظیفه‌ای باشد وجودش ضروری و پابرجاست.
براساس اصل عمومیت کارکردی، این مکتب تاکید می‌کند که عموم پدیده‌ها در داخل کل نظام اجتماعی، کار یا وظیفه‌ای به عهده دارند و براساس اصل ضرورت کارکردی نظام به کلیه‌ی کارکرد‌هایی که توسط عناصر متشکله آن انجام می‌شود نیاز دارد و نمی‌توان از آن صرف نظر کرد. مساله مهم در این جا تعیین معیاری یکسان برای تعیین کارکرد یک پدیده است به عبارت دیگر باید در بیان کارکرد یک پدیده یک سنگ محک و معیار سنجش برای قبول یا رد نظریه‌ها و دیدگاه‌های متعارض وجود داشته باشد.
کارکردگرایان اولیه فقط به قوت استدلال و توانمندی رای، تمسک جسته و کارکرد پدیده‌ها را بیان می‌کردند و کارکردگرایان بعدی بر تجربه و مشاهده تاکید می‌کردند.
کارکردگرایی به عنوان یک نظریه، خانواده را نهاد سازنده جامعه می‌داند نهادی که کارکرد‌های معینی دارد و این کارکرد‌ها در برقراری نظم اجتماعی و بقای جامعه ضروری هستند. در طول دهه‌های اخیر کارکردگرایی تاثیری عمیق بر خانواده داشته است. این مکتب با مطالعات و اندیشه‌های امیل دورکیم در قرن نوزدهم پیوند خورده است. وی معتقد بود جامعه واقعیتی فراتر از مجموعه کنش‌های اعضای آن است و درک عمیق این واقعیت‌ها تنها به صورتی نظام‌مند و در سطح کلان تحلیل امکان‌پذیر می‌باشد. کارکردگرایان جامعه را یک نظام می‌دانند که متشکل از بخش‌هایی است که به همراه یکدیگر یک کل را می‌سازد. هر یک از این بخش‌ها وظیفه یا کارکرد معینی را برعهده داشته و در کارآمدی نظام سهیم هستند. این شیوه نگاه به نظام، در اصل برگرفته از نظر هربرت اسپنسر (اسپنسر، 1971) در زمینه مقایسه جامعه و کارکرد‌هایش با ارگانیزم زیستی معین یک پیکره زنده است. این پدیده تحت عنوان قیاس ارگانیکی شناخته شده است. این باور بر افکار دیگر جامعه‌شناسان نیز اثر گذاشت و به تدریج از اواسط قرن بیستم در امریکا جامعه‌شناسانی مانند تالکوت پارسونز سعی زیادی در گسترش و تکمیل این نظریه به عمل آورده و آن را به عنوان یک الگوی نظری برای تحلیل روابط اجتماعی بکار بردند.
پارسونز معتقد بود جامعه برای بقا و استقرار خود نیازمند کارکرد‌های خاصی است، این کارکرد‌ها توسط نهاد‌های اجتماعی گوناگون ایفا می‌شود و خانواده نیز یکی از این نهاد‌ها است. از این دیدگاه خانواده نهادی مستقل با کارکرد‌هایی ویژه است و تاثیری فراتر از کنش‌های اعضای تشکیل دهنده خود دارد. تحلیل پارسونز درباره خانواده را می‌توان به سه بخش تقسیم نمود. وی براساس دانش خود از خانواده مدرن امریکایی هر یک از آن‌ها را طرح کرده است: 1) کارکرد‌های اصلی و غیر قابل تبدیل 2) خانواده مدرن هسته ای 3) نقش‌های مکمل.
پارسونز بر این باور بود که خانواده دارای دو کارکرد اساسی اصلی و غیرقابل تبدیل برای جامعه است؛ نخستین کارکرد خانواده جامعه‌پذیر کردن نسل آینده است به گونه‌ای که این نسل از قابلیت‌های لازم برای ایفای نقش موثر و مفید در جامعه برخوردار شود و جامعه با کارکرد‌های مناسب این نسل به حیات خود تداوم بخشد. این ویژگی نشان دهنده دو جنبه از نظریه کارکردگرایی است؛ نخست آموزش عمومی‌کودکان و درونی کردن انتظارات و هنجار‌های اجتماعی که به آن انتقال فرهنگی نیز گفته می‌شود جامعه‌پذیری اولیه در سال‌‌های اول زندگی کودک و در درون گروه خانواده به وقوع می‌پیوندد. در طی این دوران کودک عناصر اصلی فرهنگی را که در آن زاده شده می‌اموزد. این مرحله اولیه جامعه‌پذیری با فرایند جامعه‌پذیری ثانویه پی‌گرفته می‌شود، که در گروه‌های رسمی‌تر در خارج از خانواده (مثل مدرسه) اتفاق می‌افتد افراد فرهنگ جامعه را درونی می‌کنند.
و دوم تخصیص نقش‌های ویژه‌ای که آن‌ها به عنوان فردی بزرگسال در جامعه ایفا می‌نمایند و به آن واگذاری نقش گفته می‌شود. و جنبه دوم جامعه‌پذیری اولیه در خانواده مربوط به ساختن شخصیت، یعنی ظهور شخصیت در کودکی است که در این زمینه بر ارزش‌های مهم اجتماعی مثل انگیزه موفقیت تاکید می‌کند. (پارسونز، 1964)
جامعه‌پذیری فرایندی است که از طریق آن افراد رفتار‌ها و آداب و رسوم فرهنگی جامعه خود را می‌اموزند جامعه‌پذیری اولیه از نخستین مراحل کودکی در خانواده آغاز می‌شود، به صورتی که کودک از همان ابتدا یاد می‌گیرد رفتار خاصی را درونی کند و پاسخگوی توقعات دیگران باشد. او با درونی کردن هنجار‌ها و ارزش‌ها در این جهت گام بر می‌دارد و احساس می‌کند با این عمل می‌تواند فردی مفید و قابل احترام باشد. جامعه‌پذیری می‌تواند به معنای اموختن فرهنگ گروه خاصی نیز باشد که فرد خود را وابسته به آن می‌داند. در عین حال جامعه‌پذیری ثانویه فرایندی است که باعث درونی شدن هنجار‌ها در تمام طول زندگی انسان می‌شود.
با وجود اینکه در جوامع جدید بسیاری از کارکرد‌های خانواده توسط نهاد‌های دیگر انجام می‌شود ولی خانواده هنوز مهم‌ترین عامل جامعه‌پذیری است. از این رو، خانواده نقش اساسی در شکل‌گیری رویکردها، ارزش‌ها و باورداشت‌های کودک را به عهده دارد. (کافی، 1385) به عقیده پارسونز، خانواده هسته‌ای مدرن (که وی آن را مشخصه جوامع صنعتی و پیدایش آن را مقارن با کاهش کارکرد‌های خانواده سنتی می‌داند) کارکرد جامعه‌پذیری کودکان و تامین محیطی برای رشد شخصیت بزرگسالان را هم‌چنان حفظ می‌کند. (نوتیا، 1996) وی و دیگر صاحب نظران مکتب ساختی- کارکردی در مورد جایگاه و کارکرد‌های خانواده هسته‌ای در جوامع صنعتی، پا را از توصیف و تبیین واقعیات فراتر گذاشته، با تاکید بر اینکه جامعه‌پذیری کودکان از سوی خانواده بهترین و کامل‌ترین شکل جامعه‌پذیری کودکان است، رویکردی هنجاری را در پیش گرفته‌اند.
مفهوم اجتماعی شدن در آثار اندیشمندان معاصر نیز به صورت مختلف بکار رفته است. گیدنز معتقد است کودکان باید اعتماد به دیگران را از طریق خانواده بیاموزند، زیرا اعتماد به دیگران موجب ایجاد احساس امنیت هستی شناختی در جهان می‌شود. (گیدنز، 1991) در حالی که بوردیو با ابداع مفهوم عادت واره که آن را ساختار‌های ذهنی آموخته شده و درونی شده تعریف می‌کرد معتقد بود اجتماعی شدن با نابرابری‌های طبقاتی رابطه نزدیکی دارد و می‌توان گفت همین نابرابری‌ها خود نوع خاصی از اجتماعی شدن را موجب می‌شود.
دومین کارکرد خانواده تثبیت شخصیت‌های بزرگسالی در افراد است که این کارکرد از طریق توسعه و گسترش روابط نزدیک بین افراد و همچنین اعطای نقش خاص به آنان انجام می‌شود، نقش‌هایی که ایفای آن‌ها باعث رضایت‌مندی افراد شده و در عین حال موجب تقویت و ثبات نظم اجتماعی در جامعه نیز می‌شود. خانواده برای فرد بزرگسال چون دریچه اطمینان عمل می‌کند که در آن می‌تواند احساس آرامش کرده و از فشار و تنش‌های جهان گریخته و احساس امنیت کند. خانواده محیطی گرم، دوست داشتنی و پایدار برای فرد ایجاد می‌کند که در آن افراد بزرگسال می‌توانند خودشان باشند و حتی به خود اجازه دهند که به گونه بچگانه‌ای رفتار کنند. در همان زمان جامعه‌پذیری کودکان به والدین، احساس استحکام و مسوولیت پذیری می‌بخشد.
این باوری رایج از نقش زن و مرد و نوع فعالیت آنان در امریکا در اواسط قرن بیستم بود. در واقع این تصویر تنها بیانگر وضعیت خانواده نبود بلکه نشان می‌داد وضعیت مطلوب چگونه وضعیتی است و خانواده در جامعه مطلوب چه ویژگی‌‌هایی باید داشته باشد و برای جلوگیری از فروپاشی خانواده، انسجام درونی آن به چه صورت باید حفظ شود. اگر خانواده‌ها در انجام کارکرد‌های خود ناتوان باشند جامعه نیز به نظم اجتماعی مطلوب نخواهد رسید. به عبارت دیگر خانواده باعث می‌شود تا نوعی ارتباط منطقی بین تعاملات سطح خرد با سطح کلان اجتماعی برقرار شود و این نوع ارتباط خدمت به برقراری نظم اجتماعی در جامعه است و امنیت را برای افراد و جامعه به ارمغان می‌اورد و درنهایت منافع جمعی را تامین می‌کند.
می‌توان مشابه این تفکر را در اندیشه جورج پیتر مورداک (1949) نیز یافت زیرا او نیز معتقد است خانواده نهادی فراگیر در تمامی‌جوامع در سطح جهان بوده و در همه جا یافت می‌شود. (مورداک، 2003)
مورداک اظهار می‌دارد خانواده در بردارنده چهار کارکرد اساسی است. وی براساس یک مطالعه بین‌المللی، معتقد است که در تمام این کشورها، بدون استثناء خانواده دارای این کارکردهاست. از نظر وی این پدیده حاکی از عام و جهان شمول بودن خانواده بوده و بهترین وسیله تنظیم یک مجموعه از نیاز‌های اساسی انسان است. مورداک چهار کارکرد اساسی به شرح زیر را مطرح می‌نماید: 1) جنسی 2) تولید مثل 3) اقتصادی 4) آموزش
محدودیت موقعیت‌ها برای روابط جنسی و تولید مثل به وسیله خانواده، منبع مهم کنترل اجتماعی نیز محسوب می‌شود. قواعدی که دستیابی جنسی را فقط محدود به چارچوب ازدواج می‌کند، به حفظ نظم و ثبات اجتماعی کمک می‌کند. در این وضعیت تولید مثل پایدار و تحت کنترل باعث می‌شود که خانواده دارای سامان مطلوبی باشد.
در کارکرد اقتصادی، وی بر تقسیم کار در خانواده تاکید می‌کند، زن تدبیر امور منزل و فعالیت‌های مربوط به آن را عهده دار است درحالی که مرد مسوول تولید اقتصادی است و این همکاری و تعاون اقتصادی بین زن و مرد را ارزشمند می‌شمارد.
به هنگام صحبت از کارکرد آموزشی، مورداک همانند اغلب جامعه‌شناسان به فرایند گسترده و وسیع تر جامعه‌پذیری اشاره می‌کند. وی خانواده را پدیده‌ای حیاتی برای افراد در یادگیری ابعاد مختلف فرهنگ یعنی، زبان، مهارت‌ها، ارزش‌ها، هنجار‌ها و غیره می‌داند.
میشل فوکو با توجه به دیدگاه پسا ساختارگرایانه خود، خانواده را محل کنترل، سرکوب و نظارت وسیع و همه جانبه بر بدن انسان می‌داند و تصویری بسیار متفاوت از آن چه کارکردگرایی ارائه داده، مطرح می‌نماید:
1) فوکو به بخش‌های جامعه‌‌شناسی این ایده را عرضه کرده است که خانواده جایگاه کنترل و انضباط وسیعی است، اندیشه‌ای که توسط برخی دیگر از نویسندگان مطرح شده است و به ویژه بوسیله برخی از تئوری پردازی‌های فمنیستی و مارکسیستی تکمیل شده است.
2) فوکو چیزی به عنوان خانواده را بدیهی نمی‌انگارد. وی در تلاش است که آن چه که به عنوان در تاریخ پنهان خانواده و نقش کودکان در خانواده می‌توان توضیح داد، بنویسد. این دیدگاه بسیار متفاوت از دیدگاه نوعی از جامعه‌‌‌شناسی است که توسط کارکردگرایانی مثل پارسونز که در جست و جوی حمایت از ایدئولوژی خانواده است تا بررسی آن، مطرح شده است.
3) وی بر این عقیده است که خانواده ممکن است، دسته‌ای از کارکرد‌ها برای جامعه (کنترل و سرکوب) ایجاد کند درحالی که ظاهرا دسته دیگری از کارکرد‌ها (مراقبت و سلامت) را عرضه می‌دارد.

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   معیار سازگاری