معرفت شناسی

دانلود پایان نامه

معرفت شناسی ابعاد وجودی انسان (ارگانیسم انسانیت)
اولین رابطه ای که انسان می تواند با خود برقرار کند تامل و تعمق در حالات نفس است که این تامل زمینه ای است برای شناخت ابعاد وجودی پیچیده انسان در این راستا با تتبع در منابع دین همچون قرآن، سنت، علمای دین و کمل اولیای الهی با کلید واژه های «عقل، روح، نفس، وهم، غضب، شهوت» از یک سو و «اسلام، ایمان و تقوا» از سوی دیگر مواجه می شویم. آنچه مورد تاکید ماست اینکه تمام مفاهیم مذکور در زمره مفاهیم بسیطه هستند و مراتب وجودی مختلف دارند و شدت و ضعف آنهاست که عیار انسانیت و ای بسا الهیت انسان را تعیین می کند.
اما اینکه «روح، عقل، قلب، نفس، وهم، غضب، و شهوت» را از «اسلام و ایمان و تقوا» جدا کردیم به این علت بود که گروه اول مفاهیم مذکور از مختصات همه انسان هاست و در خلقت تکوینی هر انسان بما هو انسانی مستقر است؛ ولی «اسلام و ایمان و تقوا» کلیدواژه هایی است مربوط به دین حنیف ذات اقدس ربوبیت و تنها کسانی را سزد که به دین حنیف فطرت اللهی لبیک گفتند و شریعت قدسی اسلام را برتافتند.
در اینجا لازم است در مورد بسیط بودن مفاهیم «اسلام» ، «ایمان» و «تقوا» که در بالا اشارتی بدان شد توضیحاتی تکمیلی اضافه کنیم و آن اینکه هر سه این مفاهیم مادام که در ارتباط با انسان به کار می روند بسیط هستند بدین معنا که نسبتی که انسان با این سه مفهوم برقرار می کند نسبتی است ذو مراتب و این نسبت است که شدت و ضعف می یابد لکن حقیقت این مفاهیم، صرف نظر از ارتباط آنها با انسان حقایقی مطلق هستند به این معنا که حقیقت اسلام حقیقت ایمان و حقیقت تقوا به مثابه بالاترین مرتبه ای هستند که انسان می تواند بدان نایل شود (مرتبه ای است خاص انسان کامل)
توضیح دیگر اینکه برای اینکه انسانیت انسان محفوظ بماند و آدمی به ورطه حیوانیت و بلکه پست تر از حیوانیت سقوط نکند باید نسبتی مناسب که همان نقطه اعتدال است میان ابعاد وجودی انسان که خاص اوست با فطرت الهیش که خداوند متعال در نهاد او به ودیعه گذاشته برقرار باشد این نسبت مناسب از دو راه در انسان ایجاد می شود:
راه عقل که با تفکر در حالات نفسانی و تشخیص خیر و شر اعتدال را بر قوای انسانی حاکم می کند و شاید به دلیل اینکه عقل یکی از ابعاد خلقت تکوینی انسان است به مثابه «رسول باطن» معرفی شده است.
راه شرع که به واسطه رسولان ظاهر(پیغمبران) بر بشریت اعطا شده و همان اسلام است و ایمان و تقوا؛ و اسلام از آنجا که شریعت حقه رحمانی است و منطبق بر فطرت الهی انسان، نقشی «راهگشا، راهنما و سرعت بخش» در نیل به ملکه اعتدال ایفا می کند. آنچه مهم است پایبندی به موازین شریعت اسلام است که باید از جانب انسان صورت پذیرد تا انسان به دیده دل وعده های صدق الهی را شهود کند.
پس نتیجه اینکه التزام عملی انسان به اصول عقلانی به عنوان رسول باطن که در خلقت تکوینی آحاد انسان ها قرار دارد و گوش جان سپردن به مواعظ پیغمبران الهی به عنوان رسولان ظاهر که پیام آوران رحمانند، می تواند انسان را در رسیدن به مراتبی بالا و شدت یافته از مفاهیم بسیطه ای که ذکر آن رفت رهنمون شود.
قوای انسانیه مراتب عالیه مراتب دانیه
روح روح الله روح اخس حیوانی
قلب حرم الله بیت الشیطان
عقل عقل معاد و معناگرا عقل معاش و مادی گرا
نفس مطمئنه اماره بالسوء
وهم عدالت جربزه و بلاهت
غضب شجاعت جبن و تهور
شهوت عفت خمود و شره
نمودار 1: بسیط بودن ابعاد وجودی انسان
1ـ1) عقل، وهم، غضب و شهوت
به تصریح علمای بزرگ اخلاق آنچه منشا اثر و باعث نیک و بد صفات و خیر و شر ملکات هستند از چهار قوه عقلیه، وهمیه، غضبیه و شهویه نشات می گیرد و همه اخلاق نیک و بد از این چهار پدید آید و منشا صفات خیر و شر این ها هستند لکن خیرات و نیک های قوه عاقله در حال تسلط و غلبه آن است و بدی ها و شرو آن در حالت زبونی و عجز آن در تحت سایر قوا و آن سه قوه دیگر بر عکس اینند زیرا که آثار خیر و نیکی های آنها در حالت ذلت و انکسار و عجز ایشان در نزد عقل است و شرور و آفات ایشان در وقت غلبه و استیلای آنهاست بر عقل. (نراقی، 1387: 45 و 46)
پس اگر قوه عاقله بر سایر قوا غالب شود و همه را مقهور و مطیع خود گرداند تصرف و افعال جمیع قوا بر وجه صلاح و صواب خواهد بود و انتظام در امر مملکت نفس و نشئه انسانیت حاصل خواهد شد. پس، از تهذیب و پاکیزگی قوه عاقله صفت حکمت حاصل می شود و از تهذیب قوه عامله (وهمیه) ملکه عدالت ظاهر می گردد و از تهذیب غضبیه صفت شجاعت به هم می رسد و از تهذیب شهویه خلق عفت پیدا می شود و این چهار صفت اجناس اخلاق فاضله اند و سایر صفات حسنه مندرج در تحت این چهار و این چهار صفت مصدر اعمالند پس سر همه اخلاق حسنه این چهار فضیلت است. باید گفت همچنانکه اجناس اخلاق فاضله چهار مورد مذکور بوده است اجناس تمام صفات رذایل هم چهار می باشد به این ترتیب که رذیلت عاقله جهل، رذیلت عامله، جبن، رذیلت شهوت، شره، و رذیلت غضب، جور است.
اجناس فاضله قوای نفس اجناس رذیله
حکمت عاقله جهل
عدالت واهمه ( عامله ) جور
عفت شهویه شره
شجاعت غضبیه جبن
نمودار2: فضایل و رذایل قوای نفس
تحقیق مطلب آن است که برای هر فضیلتی حدی است مضبوط و معین به منزله وسط است و تجاوز از آن خواه به جانب افراط و خواه به طرف تفریط مودی است به رذیله. پس هر صفت فضیلتی که وسط است به جای مرکز دایره است و اوصاف رذایل به منزله سایر نقطه هایی است که در میانه مرکز با محیط فرض شود و شکی نیست که مرکز نقطه ایست معین و سایر نقاط متصوره در اطراف و جوانبش غیر متناهیه اند پس بنابر این در مقابل هر صفت فضیلتی اوصاف رذیله غیر متناهیه خواهد بود و مجرد انحراف از صفت فضیلتی از هر طرفی که باشد خواه جهت افراط و خواه جهت تفریط موجب افتادن در رذیله خواهد بود و استقامت در سلوک طریقه اوصاف حمیده به منزله حرکت در خط مستقیم و ارتکاب رذایل به جای انحراف از آن است و چون خط مستقیم در میان دو نقطه نیست مگر یکی و خطوط منحنیه میان آن ها لامحاله غیر متناهیه است پس استقامت بر صفات نیک نیست مگر بر یک نهج و از برای انحراف از آن مناهج بیشماری است و این است سبب در اینکه اسباب بدی و شر بیشتر است از اسباب و بواعث خیر و نیکی و شاید از همین حیث باشد که اهل الله همواره در اقلیت اند. و از آنجا که پیدا کردن یک چیز معین در میان امور غیر متناهیه مشکل و وسط را یافتن فیما بین اطراف متکثره مشکل تر است پس استقامت بر آن و ثبات در آن اصعب از هر دو است و لهذا جستن وسط از میان اخلاق که آن حد اعتدال است و استقامت بر آن در غایت صعوبت است و از این جهت است که بعد از آنکه سوره هود به برگزیده معبود نازل شد در آنجا امر به آن بزرگوار شد که «فاستقم کما امرت» (هود، 12) یعنی «بایست و ثابت باش همچنانکه تو را امر فرموده ایم» فرمود: «شیبتنی سوره هود» و مخفی نماند که وسط بر دو قسم است حقیقی و اضافی حقیقی آن است که نسبت به آن طرفین حقیقتا مساوی بوده باشد (مثل نسبت 4 به 2 و 6) و وسط اضافی آن است که نزدیک به حقیقی باشد عرفا و وسطی که در علم اخلاق معتبر است و امر به استقامت و ثبات شده وسط اضافی است.

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   نمونه ای از تجارب برتر تربیتی | کاملترین نمونه های رایگان سالتحصیلی 97-98