فارسی میانه

gyāg ī čahārom [gywˀk’ y chˀlwm]
(تنجیم)
* میخ چهارم: وتد رابع، میخ زیر زمین، پدشتان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات و ریشه شناسی: اصطلاح «جای چهارم» دقیقاً معادل است با «وتد رابع» که در پهلوی به آن «میخ پدشتان» و «میخ زیر زمین» می‌گویند. (رک. gyāg ، Mēx و Pidištān)
تصحیحات: این ترکیب که در بندهشن (۶ف: ۴)، آمده است، در ترجمه انکلساریا (۱۹۵۶: ۸۳) حذف شده است.
ریشه شناسی: (برای بررسی ریشه شناختی جزء اول این ترکیب رک. gyāg). جزء دوم این عبارت مرکب است از: čahār + پسوند اعداد ترتیبی –om : سانسکریت: catvā́raḥ-, catúraḥ- ؛ اوستایی: čaϑwar-, čatur- (رایشلت، ۱۹۱۱: ۲۲۹)؛ فارسی میانه مانوی: [chˀr]؛ فارسی میانه اشکانی ترفانی: [cfˀr, cwhr]؛ پازند: cihār (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۵۲)؛ انگلیسی: از لاتین quatro ؛ فارسی نو: چهار.
§§§
Gyānān [yˀn’ˀn, yˀnˀn] < gyān [HYA < A ḥyˀ; yˀn' | Paz. jąn | M gyˀn, N ǰān]
(احکام بروج: اوتاد)
* جانان: بَیتُ‌النَفس، وتد اول
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: در احکام نجوم سنتی، وتد اول، که خانه یکم است، «بَیتُ‌النَفس» نام دارد (دهخدا؛ بهار، ۱۳۷۵: ۱۰۵). نام تنجیمیِ این خانه را در پهلوی Gyānān «جانان» به معنی «جانها» است. در تنجیم سنتی، میخ اول، خانه جان (Life) است که معادل آن در لاتین Vita نام دارد (مکنزی، ۱۹۶۴: ۵۲۶؛ اسنودگراس، ۱۹۹۷: ۹-۱۰). در بندهشن، از آنجا که بحث اوتاد، در تشریح زایچه کیهان مطرح شده است و در این زایچه، برج سرطان، در وتد طالع (وتد اول) واقع است، برج خرچنگ نیز در «میخ جانان» یعنی وتد اول جای دارد. در زایچه کیهان (۶ف: ۵)، شرف سیاره هرمزد در برج بره در میخ جانان ذکر شده است. وجه تسمیه واژه جانان یا بَیتُ‌النَفس (Vita) این است که این وتد، وتد طالع است و اشاره به برجی دارد که هنگام تولد فرد و «جان گرفتن او» در حال طلوع از افق شرقی است. بنا بر التفهیم (بیرونی، ۱۳۵۲: ۴۲۹)، دلالتهای ویژه مولودان برای این وتد عبارتند از: «روان و زندگانی و عمر و تربیت و زمینِ زادن [و روزگار طفلی از اوّل عمر و عزّ و مرتبت]». (برای توضیحات بیشتر رک. Mēx)
ریشه شناسی: این واژه مرکب است از gyān «جان» + پسوند نسبت -ān . بنا بر نیبرگ (۱۹۷۴: ۱۰۶)، واژه پهلوی gyān از صورت ایرانی باستان *vy-āna- مشتق شده است: هند و ایرانی آغازین: *Hui- «پیشوند فعلی»+ *HanH- «نفس کشیدن، دمیدن» (لوبوتسکی، ۲۰۰۹: ۱۲۶، ۱۱)؛ سانسکریت: jánman «جانان، (وتد) طالع، زایچه، ستارۀ طالع» (مونیرویلیامز، ۱۹۶۰: ۴۱۱)؛ اوستایی: viiānā- «جان» (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۶)؛ فارسی میانه: Gyānān «جانها» (مکنزی، ۱۹۶۴: ۵۲۶)؛ jānān [jˀn’ˀn, jˀnˀn] «جانان، وتدالطالع» (بهار، ۱۳۷۵: ۱۰۶؛ بهار، ۱۳۴۵: ۲۹۰)؛ حالت جمع از واژۀ gyān [yˀn’] (مکنزی، ۱۳۷۳: ۸۲)؛ [yˀn’; ḤYˀ] (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۶؛ بهار، ۱۳۴۵: ۳۵۸)؛ فارسی میانه ترفانی و پهلوی اشکانی: gyˀn (مکنزی، ۱۳۷۳: ۸۲؛ نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۶)؛ پازند: مشتق از jąn (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۶)؛ فارسی نو: «جانان»، مشتق از جان (تقی زاده، ۱۳۱۶: ۳۲۶-۳۲۷)؛ انگلیسی: bio- «زنده»، وام گرفته از واژۀ یونانی βίος ؛ معادل انگلیسی: Life از لاتین Vita (اسنودگراس، ۱۹۹۷: ۹-۱۰؛ مکنزی، ۱۹۶۴: ۵۲۶)؛ Ascendant برابر با یونانی Horoscopes «وتد طالع» (بارتون، ۲۰۰۳: ۹۳)؛ معادل عربی: بَیتُ‌النَفس (بهار، ۱۳۷۵: ۱۰۶).
§§§
H
haftān [7-ˀn’ | hp̄tˀn’] < haft [7, hapt', ŠBˀ | M hpt, N ~]
haftān abāxtarān [7ˀn ˀp̄ˀhtlˀn’]
haft abāxtarān [7 ˀp̄ˀhtlˀn’]
(نجوم: سیارات)
* هفتان، هفت اباختران: سیارات هفت‌گانه، سیارات سبعه