دیوان میرشمس‌الدین فقیر دهلوی

ره عشق است اى دل چند باشى ناامید اینجا         که دارد در بغل چون غنچه هر قفلى کلید اینجا

شود چون عشق کامل خاکسارى بار مى‌آرد         به خاک افتاد[1]  مانند ثمر هر کس رسید اینجا

 

قلم مى‌خواست بنویسد حدیثى از سراپایش         چو آمد در میان حرف قدش آهى کشید اینجا

بنازم عالم یکرنگى معشوق و عاشق را         تو در گلشن خرامیدى و دل در خون طپید اینجا

فقیر آن[2]  بى‌مروت مى‌کشد ما را به استغنا         نگیرد تیغ قاتل رنگ از خون شهید اینجا

 

 

زلف دلاویز بر[3]  مه رویت تیره‌شب است و آتش موسى         جامه صبرم در کف عشقت دامن یوسف دست زلیخا

 

دوش که در بزم[4]  ساقى مستان پرده برانداخت ز آن گل رخسار[5]          مهر رخش را صبح و شفق شد جام بلورین باده صحرا

 

 

لاله رخ من تا سفرى شد داغ جگرسوز اشک شرربار         این به دو چشمم ساخته منزل آن ز دل من یافته مأوا

شام فراقش چون به سر آید شاهد مقصود کى به بر آید         یار ندارد میل وصالم نیست مرا هم جان شکیبا

اى رخ خوبت جنت رضوان با تو نگوید کس ز گلستان         غنچه ندارد این لب خندان سرو ندارد این قد رعنا

پرتو رویت در دل تنگم مهر منیر و قطره شبنم         جلوه سروت بر سر خاکم عظم رمیم و باد مسیحا

در سر کویت خلق دو عالم از پى سودا ریخته برهم         اى بت سرکش پستى قدرم کرده بدین‌سان نرخ تو بالا

طبع بلندم هست تو گویى ملک سخن را چرخ برینى         فقره نثرم غیرت نسرین مصرع نظمم رشک ثریا

من که فقیرم عالم فانى در نظر من قدر ندارد         نقش بر آب است عشرت گیتى موج سراب است دولت دنیا

 

از کوى دوست کرد مرا بخت من جدا         یارب مباد هیچ[6]  غریب از وطن جدا

 

زین‌سان اگر خیال جدایى است در دلت         ظالم به تیغ کن سر ما را ز تن جدا

تا رفته‌اى ز بزم ندیدیم روز خوش         در گریه است شمع جدا انجمن جدا

معشوق را ظهور ز پهلوى عاشق است         جان را ندیده است کسى از بدن جدا

پامال رهگذار شود همچو خارخشک         هر کس که شد از آن بت گل‌پیرهن جدا

از رفتن تو بى‌کس و بى‌آشنا شدیم         بیچاره دل جدا به فغان است و من جدا

از ما نمى‌توان اثرى یافتن فقیر         مانند نقش سیم از آن سیمتن جدا

 

حسن را با هر دلى باشد سروکارى جدا         هر طرف گرم است ازین[7]  خورشید بازارى جدا

 

حال شبهاى فراقم گر نداند دور نیست         آنکه روزى هم نبود افتاده از یارى جدا

حسن کى قانع به یک دل بردن از ما مى‌شود         زلف مى‌خواهد دلى از بهر هر تارى جدا

شور محشر مى‌رسد در گوش از آن[8]  زنجیر زلف         بس که در هر حلقه مى‌نالد گرفتارى جدا

 

هر کجا حسنى است مى‌جوید دل ما را فقیر         یوسف ما هر طرف دارد خریدارى جدا

 

شد آن بى‌رنگ[9]  در رنگ جمال دلبران پیدا         چو مضمونى که لطفش گردد از حسن بیان پیدا

 

خریدارانه مى‌گیرم سر ره گلعذاران را         طمع دارم که گردد یوسفى زین کاروان پیدا

غبار هستیم چون ابر حایل بود آن مه را         کنار از خود گرفتم تا شود یار[10]  از میان پیدا

 

چنان در عضو عضو من سرایت کرده[11]  بیدادش         که پیکانش به رنگ جوهر است از استخوان پیدا[12]

 

 

هدف کرده است آن شوخ ستم‌کیش[13]  استخوانم را         به این گمنامى از من هست در کویش نشان پیدا

 

غرور و عجز حسن و عشق تا با هم مقابل شد         در این وحدت سرا گردیده[14]  صدر و آستان پیدا

 

ز آمد آمد قاصد فقیر از خویشتن رفتم         چه خواهم کرد اگر دلدار گردد ناگهان پیدا

 

شب گریه به آب داد ما را         از دیده بپرس ماجرا را

گشتیم کباب گریه شمع         این سوخته داغ کرد ما را

قاصد صنم مرا چو بینى          از حال دلم بگو خدا را

بیگانه نواز دلبر ما         نشنید حدیث آشنا را

پهلوى فقیر کى نشیند         دل یافته زلف دلربا را

 

نه نواى چنگ سازد نه صداى رود ما را         تو به بزم اگر نباشى ز طرب چه سود ما را

به فراقت ار گذشتیم[15]  ز سر جهان عجب نیست         به سرت قسم که بى تو سر خود نبود ما را

 

نگشود جام باده گرهى ز کار رندان         سر نرگس تو گردیم[16]  که ز خود ربود ما را

 

تویى آفتاب تابان همه خلق ذره تو         ز ظهور و غیبت توست عدم و وجود ما را

سر ما فقیر ساید به فلک ز خاکسارى         چو کمال ماست نقصان چه غم از حسود ما را

 

اگر خضر ره مستى[17]  نواى نى شود ما را         به یکدم راه دور خودپرستى طى شود ما را

 

ندارد سود ناصح چرب و نرمى‌هاى گفتارت         ازین مرهم جراحت‌هاى دل به کى شود ما را

ز بس داریم در سر شور مستى از لب لعلى[18]          گل داغ جنون هم‌چشم جام مى‌شود ما را

 

به هجران بس که خو کردیم دور از یار لیلى‌وش         عجب نبود که وادى دلنشین چون حَى شود ما را[19]

 

فقیر از ما نیاید با فغانى همنفس گشتن         تمام عمر اگر در سحر و افسون طى شود ما را

 

کجا به سوى رقیبان فتد نظر ما را         که جلوه تو ز خود کرده[20]  بى‌خبر ما را

 

میان هستى ما و عدم تفاوت نیست         به رنگ خویش نموده[21]  است آن مگر[22]  ما را

 

 

به نقد داغ جنون خویش را فروخته‌ایم          خریده است غم عشق او به زر ما را

مبین به ظاهر ما گر چو[23]  تیغ عریانیم         بود ز جوهر خود خلعتى به بر ما را

 

به سر برهنگى فقر مى‌بریم به سر         کلاه خسروى توست دردسر ما را

سلیم و بلبل و ما و فقیر یک جنسیم         خریده است گل این چمن به زر ما را

 

در قلزم جدایى کشتى شکست ما را         از ما خبر بگویید آن یار آشنا را

مردم ز بیقرارى کو زلف آن پرى‌رو         تا آورم به زنجیر صبر گریزپا را

خاک حریم جانان دارد به جبهه من         ربطى که نیست هرگز با دیده[24]  توتیا[25]  را

 

 

تنها نه خرمنم را ساقى ز تاب مى‌سوخت         آتش به خرقه در زد پیران پارسا را

کار تو زرق و سالوس بار تو ننگ و ناموس         اى عقل کار و بارت دیوانه کرد مارا

گم کرده‌ام بتى را در کوچه خرابات         اى خضر راه مستان بنما به من خدا را

جان عزیز خود را در کار جسم مپسند         تا کى کنى گل‌آلود سرچشمه بقا را

عارف به راه تحقیق مستغنى از دلیل است         کور است آنکه سازد همپاى خود عصا را

از من فقیر روزى این حرف با حزین گو         قد صار یا کراما لیلى بکم نهارا

 

صبحى که برگیرى ز رخ آن سنبل پرتاب را         گردون به شب واپس برد خورشید عالم‌تاب را

ماهى‌صفت عاشق در آب از گریه مى‌سازد وطن         باشد در این آب افکنى زان زلف کج قلاب را

با دل شب هجران او حرف از[26]  شکیبایى زنم         بستر ز آتش افکنم آسایش سیماب را

 

اى آفتاب عاشقان تا آگه از سیرت شوم         از چشم حیران مى‌دهم ترتیب اسطرلاب را

بیکار[27]  بودن لحظه‌اى کفر است در کیش طلب         ننگ دل بیدار دان چشمى که بیند خواب را

 

تأثیر باشد عشق را اندر دل پیر و جوان         این[28]  باده بیخود مى‌کند هم شیخ را هم شاب را

 

واعظ سخن راندى بسى از جوى شیر و انگبین         باور کنم دارد اگر ذوق شراب ناب را

صورت به پیش اهل دل سد ره معنى بود         در بستن چشم از جهان دیدیم فتح‌الباب را

دلبر[29]  اگر گوشى نهد بر حرف من روزى فقیر         گوهر ز شرم نظم من بر خاک ریزد آب را

 

 

پستى بخت خوش بود عاشق ناشکیب را         آب به هر طرف رود مى‌طلبد نشیب را

ز آتش خانه سوز من غیر کباب مى‌شود         گرمى آن نگه به من داغ کند رقیب را

جلوه حسن اگر[30]  به گل داد بهار رنگ و بو         عشق یکى هزار کرد ناله عندلیب را

 

باخت اگر فقیر دل طعن و ملامتش مکن         شیخ مگر ندیده‌اى آن بت دلفریب را

 

آیینه‌ام حسن دلاراى ترا         سر تا به پا محوم سراپاى ترا

با جان شیرین کوهکن سودا کند         شیرینى لعل شکرخاى ترا

گل در چمن یک کشته بیداد تو         سرو سهى یک بنده بالاى ترا

مرغ چمن گر عشق مى‌بازد[31]  به گل         من عاشقم داغ تمناى ترا

 

در هر مکانى جلوه‌گر چون جان به تن         اما نیابد هیچ‌کس جاى ترا

آشوب دورانى از آن رو طبع من         صبح قیامت گفته سیماى ترا

دریا فقیر از گوهرش خجلت کشد         بیند اگر نظم گهرزاى ترا

 

شود بر سبزه از رشک خطش جا تنگ در صحرا         پرد از شرم رویش لاله‌ها را رنگ در صحرا

به دل زان یار لیلى‌وش هزاران کوه غم دارم         کجا مجنون تواند شد به من همسنگ در صحرا

ز[32]  آهنگى که دارد ناله‌ام در شهر زد آتش         جنونم مى‌برد اکنون به این آهنگ در صحرا

 

فقیه شهر اگر حرفى ز لوح عشق برخواند         دهد بر باد جزو دانش و فرهنگ در صحرا

تواند خضر راه وادى مجنون شد آن رندى         که در اول قدم گم کرد نام و ننگ در صحرا

گرفتار تو را از شهر و صحرا هیچ نگشاید         روم دلگیر از شهر و شوم دلتنگ در صحرا

تویى منظورم از گلها وگرنه چشم نگشایم         فریبد نوبهارم گر به صد نیرنگ در صحرا

به یاد آرم خط سبزى به هرجا سبزه‌اى بینم         پزد دیوانه‌ام با خود خیال بنگ در صحرا

غنى[33] طبعان طرف گردند با فکر زبردستم         اگر روبه زند بر[34]  شیر رویین‌چنگ در صحرا

 

 

فقیر ار همتم را سر به سلطانى فرود آید         شود هر گل‌زمینى بهر من اورنگ در صحرا

 

زمال حرص فزون شد دل تونگر[35]  را         ز آب خشک لبى کم نگشت گوهر را

 

متاع آینه را جوهرست گرد کساد         هنر شکست دهد قیمت هنرور را

به شهر رحمت او[36]  جنس معصیت باب[37]  است         به زهد خشک خریدیم دامن تر را

 

 

به غیر خاک نجف هیچ[38]  جا قرارم نیست         که طفل نیک شناسد کنار مادر را

 

ز سرنوشت حبابم شد آشکار فقیر         که سربلندى بر باد مى‌دهد سر را

 

از پاى دل ره طى کنم عشق بلاانگیز را         کشتى ز موم آورده‌ام این بحر آتش‌خیز را

هر بوالهوس را کى بود ظرف نگاه مست تو[39]          دریاکشى باید چو من این ساغر لبریز را

 

مغشوش باشد گرچه زر قدرش ز مس افزون بود         بر عقل رجحان مى‌دهم عشق هوس‌آمیز[40]  را

 

بیمارى عشق مرا گر چاره پرهیز است و بس         ناصح علاجى[41]  هم بگو بیمارى پرهیز را

 

مرد ره عشق تو را دنیا نسازد زیردست[42]          کى رستم زابلستان فرمان‌بر آید[43]  حیز را

 

 

آن چشم خواب‌آلوده بین کافسانه پندارد فقیر         گر[44]  ناله‌ام برپا کند غوغاى رستاخیز را

 

 

برون از ما ظهورى نیست حسن بى‌حجابش را         غبار هستى ما صبح باشد آفتابش را

قدح‌نوشى که مى در ساغر از خون جگر دارد         نمک از سوده الماس مى‌باید کبابش را

نباشد در مذاق عشق فرق از شهد تا[45]  حنظل         گرفتار محبت لطف مى‌داند عتابش را

 

به این حسرت که سائل مى‌رود محروم از پیشت         نمى‌دانم چه خواهى گفت در محشر جوابش را

به رنگ‌آمیزى اوراق عالم سربه‌سر[46]  دیدى         نفهمیدى فقیر افسوس آیات کتابش را

 

 

به دل جا مى‌دهد آیینه عکس آن پریوش را         نمى‌دانم که با هم صلح داد این آب و آتش را

ز پهلوى خس و خاشاک آتش مایه‌ور گردد         کند مغرورتر عجز ضعیفان طبع سرکش را

تجلى‌هاى[47]  حسنش را دلى باید که تاب آرد         کجا هر شیشه دارد ظرف این صهباى بى‌غش را

 

ز صاحب‌خانه مهمان را به خود مشغول مى‌سازد         تماشا کرده‌ام بسیار این سقف منقش را

دلت شرک خفى دارد به عشقش چاره کن زاهد         به صرّافش بده تا بشکند این قلب روکش را

تغافل از میان عاشقان دارد همین با من         بلى هر صید لایق نیست تیر روى ترکش را

فقیر بیدل و دین را ملامت کم کنى ناصح         اگر روزى ببینى جلوه‌گر آن سرو دلکش را

 

راحت خیال مى‌کنم آزار خویش را         دارم از آن عزیز، دل‌آزار خویش را

جایى نمى‌شود نمکین دلبرى دوچار         یاران کجا برم دل افگار خویش را

این گلرخان به عنف دل از کس نمى‌برند         جاى ملامت است دل زار خویش را

گویند کارسازى عاشق کند وصال         من در فراق ساخته‌ام کار خویش را

آتش عبث نزد به خس و خار هستیم         مى‌خواست یار گرمى بازار خویش را

خوبان که مى‌خرند جهانى به یک نگاه         کى مى‌کشند ناز خریدار خویش را

قید تو خوشتر است ز آزادى دو کون         ظالم رها مساز گرفتار خویش را

مى‌داشت گر ز چشم من آیینه پیش رو         مى‌دید جلوه گل رخسار[48]  خویش را

 

در دور ما که قحط سخن عام شد فقیر         بشناس قدر کلک گهربار خویش را

داغ عشق تو گلى شد لاله حمرا مرا         نار ابراهیم گردید آتش سودا[49]  مرا

 

غنچه خاموش بلبل را به فریاد آورد         حسن محجوب تو آخر[50]  مى‌کند رسوا مرا

 

ذره‌سان گم مى‌شوم از ضعف در کویش ولى         آفتاب طلعت او مى‌کند پیدا مرا

ناله جانسوز و بار محنت و خون جگر         این همه باید کشید از یار بى‌پروا مرا

مى‌توان با یار عرض حال خود کردن فقیر         گر به حال خویش بگذارد دل شیدا مرا

 

تا ز حال دل کند آگاه محبوب مرا         گریه از خون زد رقم عنوان مکتوب مرا

مژده بادا ناامیدى را که افتاده است کار         با بُت دیرآشنایى طبع محجوب مرا

اى وفا رحمى به یادش ده که درد انتظار         بر سر بى‌صبرى آورده است ایوب مرا

بوى یوسف از در و دیوار کنعان مى‌کشم         با[51]  نسیم مصر کارى نیست یعقوب مرا

 

همچو موج اى شوخ بى‌پروا کنار از من مگیر         بر سر طوفان میار اشک پرآشوب مرا

گر براندازد بناى کعبه و بتخانه را         بد نمى‌گوید کس از اهل جهان خوب مرا

یار از اغیار مى‌گیرد سراغ من فقیر         عشق پرفن بین که طالب کرده[52]  مطلوب مرا

 

 

شب هجران تو دل در تب و تاب است مرا         دیده بیدار ولى بخت به خواب است مرا

شوق دیدار گرفته است عنانش ور نه         عمر از قامت خم پا به رکاب است مرا

پستى طالع من همسر چاه افتاده است         بهره از یوسف خود چشم پرآب است مرا

گرچه عاشق نیم اما دل ناشادم هست[53]          نیستم گنج ولى خانه خراب است مرا

 

این در فیض به روى همه کس نگشاید[54]          زخم شمشیر جفاهاى تو باب[55]  است مرا

 

 

بى تو ظالم نفس من به شمار افتاده است         شب هجران چه کم از روز حساب است مرا

بس که آتش زده حسن تو در اجزاى چمن         شبنم گل به نظر اشک کباب است مرا

علم آن است که در سینه کند جاى فقیر         در بغل از دل سى‌پاره کتاب است مرا

 

با گل و لاله این باغ چه کار است مرا         هر کجا یار بود باغ و بهار است مرا

من نه آنم که شکایت کنم از جور رقیب         شکوه‌گر هست ز بدعهدى یار است مرا

تخم عشق تو به دل کاشته‌ام همچو سپند         حاصل مزرعه یک مشت شرار است مرا

بى خط سبز تو از دل نرود زنگ[56]  ملال         چشم چون آینه بر فیض غبار است مرا

 

در گلستان محبت نبرد راه خزان         دایم از لخت جگر گل به کنار است مرا

حسن عشق خودم از دست ربوده است فقیر         با دل شیفته خود سروکار است مرا

 

دیده‌ام از روى او تابى که مى‌سوزد مرا         کرده‌ام گلگشت مهتابى که مى‌سوزد مرا

با که گویم غیر را امشب چراغ محفل است         جلوه مهر جهانتابى که مى‌سوزد مرا

چیده با غیر آتشین‌رخسار من بزم شراب         جمع آورده است اسبابى که مى‌سوزد مرا

وقف حلق غیر مى‌سازد زلال زندگى         تیغ او دارد دم آبى که مى‌سوزد مرا

نرگس جادوفنش پوشیده از من با رقیب         صد اشارت دارد از بابى که مى‌سوزد مرا

ز آتشى کاندر دل من شعله‌رویى برفروخت         مى‌چکد از دیده خونابى[57]  که مى‌سوزد مرا

 

بوسه‌اى زان لب گرفتم آتشم در دل فتاد         خوردم از جامش مى نابى که مى‌سوزد مرا

اضطراب دل درون سینه آتش زد به من         دارم اندر بوته سیمابى که مى‌سوزد مرا

آه آتش‌بار را افسانه پندارد فقیر         نرگسش دارد شکرخوابى که مى‌سوزد مرا

 

دشنام او ز بوسه خبر مى‌دهد مرا         این تلخ مژده‌اى ز شکر مى‌دهد مرا

از زهر چشم جان ز من خسته مى‌برد         وز بوسه باز جان دگر مى‌دهد مرا

زان مى‌طپم به دام که ذوق اسیریم         صیاد اگر بداند سر مى‌دهد مرا

در جوى[58]  دهر آب مروت نمانده است         در دیده نم به خون جگر مى‌دهد مرا

 

سوز دلم چو دید به من گشت مهربان         حاصل که تخم سوخته بر مى‌دهد مرا

چون ذره من به بال و پر خود نمى‌پرم         خورشید طلعتى است که پر مى‌دهد مرا

تا دیده‌اى به سوى من از هوش رفته‌ام          چشم تو مى به جام نظر مى‌دهد مرا

افسرده همچو سنگم اگر کرده روزگار         شوق تو اضطراب شرر مى‌دهد مرا

ساقى شراب ناب به اغیار مى‌دهد          خون مى‌کند به ساغر اگر مى‌دهد مرا

این نخل آرزو که نشاندم به دل فقیر         جز اشک خونچکان چه ثمر مى‌دهد مرا

 

ناله مرغ قفس مى‌برد از کار مرا         که از این پیش دلى بود گرفتار مرا

باغبان گو[59]  ندهد ره به گلستان توام[60]          بس بود جلوه خار سر دیوار مرا

 

 

برد دلجویى خوبان ز دلم صبر و قرار         آتشى زد به دکان گرمى بازار مرا

درگرفته است به خود صحبت من همچون شمع         نیست در بزم به مردم سر گفتار مرا

ناصحان چاره دل چون نتوانید نمود         واگذارید به این دیده خونبار مرا

هرقدر پرده‌نشین مى‌شود آن شوخ فقیر         مى‌کند شهره هر کوچه و بازار مرا

 

از آن زمان که ز آغوش رفته یار مرا         به غیر پاره دل[61]  نیست در کنار مرا

 

گذشت دلبرم از پیش و[62]  باخبر نشدم         ربود بس که ز خود ذوق انتظار مرا

 

خطش دمید و جنونم به تازگى گل کرد         دگر چه گل کند آیا درین بهار مرا

به رنگ شمع شبم روز شد ز شعله آه         نشاند بى تو به این روز روزگار مرا

چراغ داغ تو با خویش مى‌برم در خاک         چه غم اگر نبود شمع بر مزار مرا

تو سرو ناز قدم چون به جلوه افشارى         ز دل چو آب روان مى‌برى قرار مرا

فقیر خواهش بوسى از آن دهن دارم         دگر به هیچ[63]  کسى نیست هیچ[64]  کار مرا

 

 

 

هر دم نمود حسن تو باغ دگر مرا         هر لحظه سوخت عشق به داغ دگر مرا

هر چند پى به کوچه دلدار مى‌برم         دل باز مى‌کشد به سراغ دگر مرا

از ره نمى‌روم که به شبها خیال دوست         دارد به پیش راه چراغ دگر مرا

زاهد به کنج خلوت خویشم عبث مخوان         در گوشه دل است فراغ دگر مرا

مست و خراب گشته‌ام و چشم او فقیر         تکلیف مى‌کند به ایاغ دگر مرا

 

مى‌دهد[65]  تسکین خیالت بخت ناکام مرا         صبح امیدى منور مى‌کند شام مرا

 

گر مرا[66] نتوانى اى قاصد به کوى یار برد         پیش آن جان جهان بارى ببر[67]  نام مرا

 

 

در محیط دهر چون گرداب اسیر گردشم         بازگشتى سوى آغاز است انجام مرا

آتش بیداد را از بس که کردى شعله‌ور         سوختى اى بى‌مروت پخته و خام[68]  مرا

 

چشم من دارد حلاوت از خیال آن دهن         پسته او در شکر بگرفته بادام مرا

یا على در هند عمرم صرف بى آرامى است         برده شوق آستان‌بوس تو آرام مرا

سوى او سازم دل خود را مگر قاصد فقیر         ورنه هر قاصد ندارد تاب پیغام مرا

 

گهرى نیست بجز دل صدف عالم را         جز نگین نیست متاعى به بغل خاتم را

در جهان کار به تعجیل نگیرد صورت         به چهل روز سرشتند گل آدم را

شاهد پاک ضمیران سخن روح فزاست         به از[69]  عیسى نبود هیچ[70]  گوا مریم را

 

 

آفتابى نفسى در بر ما جا دارد         به که چون صبح غنیمت شمریم این دم را

بیش از این سوختگان را چه کنى داغ فقیر         پیش داغ دل ما نام مبر مرهم را

 

ببین سواره به ره[71]  آن بت نگارین را         که کرده[72]  رشک صنم‌خانه خانه زین را

 

 

بیا بیا که براى تو مردم چشمم         ز خون دیده[73]  تر بسته‌اند آیین را

 

هلال کرده[74]  چو خلخال زر تهى قالب         نموده‌اى مگر از دور ساق سیمین را

 

به دور حسن تو گر کوهکن به جا مى‌بود         بهاى لعل تو مى‌داد جان شیرین را

به چهره عرق‌آلود او نگر کز[75]  سحر         در آفتاب قیامت نموده پروین را[76]

 

 

خوشا فراغت دل‌داده‌اى[77]  که در شب هجر         ز آب دیده کند نرم خشت بالین را

 

فقیر مى‌برد از خویش نشئه سخنم         مذاق باده لعلى[78]  است شعر رنگین را

 

 

اگر فرهاد مى‌دید آن سراپا ناز و تمکین را         روان در پاى او مى‌ریخت نقد جان شیرین را

به زهد خشک نتوان شد حریف عشق مردافکن         به جنگ شیر نتوان برد هرگز تیغ چوبین را

اگر با ترک چشم او سروکارت بود ناصح         به رنگ من برون آیى دهى از کف دل و دین را

چو شمعم باشد از خاکستر[79]  خود کحل بینایى         فقیر این سرمه در خور نیست چشم عافیت‌بین را

 

 

فارغ از فکر دو عالم کرد بیهوشى مرا         شد دواى دردها آخر قدح نوشى مرا

ناز پرورد تغافل لطف نشناسد که چیست         مى‌دهد مکتوب او یاد از فراموشى مرا

تارگ جانم نبیند همچو زلفت پیچ و تاب         با تو ناید راست سوداى هم‌آغوشى مرا

مى‌کشیدم حلقه در گوش رقیب بى‌ادب         گر به او چون زلف بودى راه سرگوشى مرا

از زبان بى‌زبانى‌ها خبر دارم فقیر         داده آن چشم سخنگو درس خاموشى مرا

 

به خاک ما گذر افتاد باز[80]  جانان را         قیامت دگر آمد به سر شهیدان را

 

خطش دمید و غم عاشقان دو بالا شد         که شام صبح قیامت بود غریبان را

به بزم وصل ز دیدار دوست محرومم         که نیست فرصت نظاره چشم گریان را

بیا بیا اگر آیینه دیدنت هوس است         به رونماى تو داریم[81]  چشم حیران را

 

ز غنچه‌اى نتوان بود کم فقیر بیا         درین بهار تو هم پاره کن گریبان را

 

ز رفتنم خبرى نیست همدمان مرا         چو بوى گل نبود گرد کاروان مرا

به پاکبازى من در جهان حریفى نیست         به هر که باخته‌ام عشق برده[82]  جان مرا

 

چو سرمه خاک من از شهر آشنایى‌هاست         ز چشم یار بپرسید دودمان مرا

به من[83]  ز شاخ گلى یادگار مانده همین         به چشم کم منگر خار آشیان[84]  مرا

 

 

مگر نشانه تیر نگاه یار شوم         به کوى او ببر اى بخت استخوان مرا

حدیث عشق سراپا چو شمع گفتم[85]  لیک         ز اهل بزم نفهمید کس زبان مرا

 

فقیر قدرشناسى به من دوچار نشد         گذر به مصر نیفتاد کاروان مرا

 

شامى که گشایى ز سر زلف شکن را         از یاد غریبان ببرى صبح وطن را

در خاک هم از من نرود سوز محبت         خورشید بود داغ دلم صبح کفن را

از پهلوى دل شهرت ما گشته جهانگیر         نام آورى از فیض عقیق است یمن را

منکر مشو از دوستى آل پیمبر         از بهر نجاتت بطلب وجه حسن را

مگذار فقیر آینه در مجلس کوران         ارباب نظر قدر شناسند سخن را

 

نقدى به دست نیست به جز خویشتن مرا         ساقى بده پیاله و بستان ز من مرا

کو دست آنکه چینم ازین بوستان گلى         اکنون که نیست طاقت بر سر زدن مرا

من نقش خویش در دل جانان نشانده‌ام          استادکار مى‌شمرد کوهکن مرا

خارى که رهروان تو از پا برآورند         آید به چشم یوسف گل‌پیرهن مرا

من از کجا حلاوت گفتار از کجا         حرف لب تو ساخته شیرین سخن مرا

آن عندلیب سوخته‌جانم که باغبان         فصل بهار کرده برون از چمن مرا

غربت کجا به خاطر من مى‌رسد فقیر         مشت غبار خود شده خاک وطن مرا

 

پیر طریقت ساخته زاهد دل افسرده را         کورى دلیل راه خود کرده چراغ مرده را

از عاشقان پاک او فرقست تا[86]  اهل هوس         آرى نباشد نسبتى با مشک خون مرده را

 

شوریدگان عشق را بى‌پرده و رسوا مکن[87]          یک‌باره[88]  ظالم برمگیر از روى خوبت پرده را

 

 

گر ما شرابى خورده‌ایم از دست رعنا ساقیى         اى زاهد بى‌معرفت بر ما مگیر این خرده را

پروانه‌سان در وصل هم خود را بر آتش مى‌زنم         خوگر به عشرت کى کنم جان به غم پرورده را

پر خون دلها مى‌خورى جانها به غارت مى‌برى         ترسم که باشد پرسشى این خورده و این برده را

خاک رهش را از صبا گیرم به نرخ توتیا         من قدر مى‌دانم فقیر این گنج بادآورده را

 

تا برگرفته ترک من از خاک شیشه را         ازسنگ محتسب نبود باک شیشه را

دیشب که بى تو مجلس[89]  رندان صفا نداشت         کردم تصور دل[90]  غمناک شیشه را

 

 

اشکم به یاد نرگس مستانه کسى         صد ره شکسته بر سر افلاک شیشه را

در بزم حرف نرگس خونخوار او گذشت         شد خشک خون به تن چو رگ تاک شیشه را

با مستى چنین چو به زاهد شوم دوچار         پنهان کنم به پیرهن چاک شیشه را

واعظ به جوى شیر فریبم چه مى‌دهى         از کف دهم به قول تو حاشاک شیشه را

مى را نگاه مست تو از خود بسى ربود         زاهد غلط کند به دل پاک شیشه را

ساقى مگر ز صید خرابات مى‌رسد         همچون شکار بسته به فتراک شیشه را

با تست دل[91]  فقیر مترس از خمار مرگ         همراه خود ببر به ته خاک شیشه را

 

 

رو در تنزل است[92]  عروج زمانه را         صاحب نظر گزید به صدر[93]  آستانه را

 

 

دوران به فتنه‌خیزى چشمت نمى‌رسد         ما دیده‌ایم لیل و نهار زمانه را

گر ره به ذوق خانه خرابان او برند[94]          اهل جهان به سیل فروشند[95]  خانه را

 

 

آن مرغ دل که بال تجرد برآورد         بر طاق آسمان بنهد آشیانه را

دست ز کار[96]  رفته من داغ حسرت است         تا دیده است در خم زلف تو شانه را

 

هر کس به جلوه تو سر ره گرفته است         در رهگذار سیل بنا کرده[97]  خانه را

 

شد رتبه فقیر بلند از فروتنى         نشو و نما ز خاک‌نشینى است دانه را

 

طرف سمن چو برشکست سنبل حلقه‌زاى را         فتنه یکى هزار شد نرگس سرمه‌ساى را

دل نتوان نگاه داشت در کف اختیار خویش         رخصت جلوه گر دهد قامت دلرباى را

هر که کشید ساغرى از مى بى‌خمار عشق         بر سر خاک جم شکست جام جهان‌نماى را

در تو پدید آمدست آنکه ترا پدید کرد         تا به خود آشنا نه‌اى پى نبرى خداى را

دیده اهل دید را خاک در تو توتیا         خار رهت گل مراد رند برهنه پاى را[98]

 

عقده[99]  مشکل جهان غیر جنون که واکند         ناخن چاره شد ز کار عقل گره‌گشاى را

 

همچو نظیرى‌ام فقیر رزق ز خامه مى‌رسد         طعمه ز[100]  استخوان سزد حوصله هماى را

 

 

براى نازنینى مى‌کشم ناز جهانى را         به بوى یوسفى گیرم سر ره کاروانى را

دلى ما تیره‌روزان بود ظالم بسملش کردى         در این تاریک شب کشتى چراغ دودمانى را

به هر کس حال دل را گفته‌ام باور نمود اما         نمى‌گردد یقین بر گرد خاطر بدگمانى را

مگر آن مه ز حال مهرورزان باخبر گردد         دوچارش کن خدایا همچو او نامهربانى را

به مشق موشکافى چشم شوخ آن کمان ابرو         نشان تیر خود کرده است چون من ناتوانى را

گلستان را چنان غارتگر ناز تو برهم زد         که بر شاخ گلى برجا ندیدم آشیانى را

غرور دلبران با خاک یکسان شدبه‌دورانت         زمین کردى قیامت پاره من آسمانى را

اگر آن غنچه لب را گوش بر فریاد من باشد         چو بلبل هر نفس انشا نمایم[101]  داستانى را

 

فقیر خاکسارم را نمى‌دانم چه شد لیکن         به کوى ظالمى افتاده دیدم استخوانى را

 

تغافل مى‌کند در کار من لطف نهانى را         جنونم خوب مى‌فهمد زبان[102]  بى‌زبانى را

 

به خود بالیدن آن سبزه خط نیست بى‌وجهى         که مشتاقان به او دادند آب زندگانى را

خمار حسرت او قسمت ما مى‌شود ساقى         به جام[103]  هرکه مى‌ریزى شراب مهربانى را

 

گر از ذوق دم تیغش خضر را آگهى باشد         به یکدم مى‌کند تسلیم عمر جاودانى را

فقیر از مهر خوبان شیخ هم مانع نشد ما را         بلى هر کس که باشد دوست دارد زندگانى را

 

غنچه‌سان گل کرد آخر راز پنهانى مرا         کرد رسواى جهان سر در گریبانى مرا

در فراقت گشته‌ام افسانه شهر و دیار         ماه من یک شب به بزم خود نمى‌خوانى مرا

جان ندادم حیف هنگام وداع یار خویش         جان من گردید ازین[104]  ره دشمن جانى مرا

 

دانش‌آموز خرد بودم ولى آن طفل شوخ         کرد مشهور جهان آخر به نادانى[105]  مرا

 

گرچه از آیینه گویا مى‌شود طوطى ولیک         مى‌دهد آیینه‌رویى درس حیرانى مرا

کشتى طاقت به طوفان دادم از سامان اشک         ناخداى عشق گوید نوح سامانى مرا

بسته‌ام با زلف خوبان عهد همرنگى فقیر         رونق بازار باشد از پریشانى مرا

 

بس که شد لبریز حسرت‌ها دل پردرد ما         چشمه خورشید یخ بندد ز آه سرد ما

ما ضعیفان را چو کاه از جا برد پرواز رنگ         کهرباى جذبه عشق است رنگ زرد ما

بس که در اجزاى ما پیچیده بوى زلف یار         عشق مى‌سازد عبیر پیرهن از گرد ما

با هزاران جان خریدیم از صبا گرد رهش[106]          خسروان را داغ دارد گنج بادآورد ما

 

برده‌ایم[107]  از دولت اثناعشر بازى ز چرخ         جز دوشش نقشى ندارد کعبتین نرد ما

 

کرد مشهور جهان حسن ترا عشق فقیر         گرمى بازارت افزون شد ز آه سرد ما

 

زلفت که هست کرده شبهاى تار ما         آورده صد بلا به سر روزگار ما

اى آنکه اختیار دل ما به دست توست         رحمى بکن به گریه بى‌اختیار ما

همچون شرر که در جگر سنگ خفته است         خوابیده بیقرارى ما در قرار ما

دور از تو هر نفس به دل خسته دشنه است         اى گل کجا تو آگهى[108]  از خار خار ما

 

عزم سفر ز[109]  گلشن کوى تو کرده‌ایم          مانند سرو جز دل خود[110]  نیست یار ما

 

 

ما مست و بى‌خود از قدح چشم ساقییم          مستى فزاست گردش لیل و نهار ما

در عشق ضبط گریه نمى‌آید از فقیر         ظالم شکست شیشه دل در کنار ما

 

عالم همه دُرد و مى ناب است دل ما         قشر است جهان لبّ لباب[111]  است دل ما

 

گاهى نشد از روى تو شرمنده عکسى         حسرت‌کش آیینه[112]  و آب است دل ما

 

خونابه گر از دیده فشانیم عجب نیست         از گرمى خوى تو کباب است دل ما

تاراج خزان دست ندارد به صنوبر         پیریم و همان مست شباب است دل ما

تا باز چه آرد به سر خرمن طاقت         در راه طلب برق شتاب است دل ما[113]

 

چون آینه ازجلوه‌ات آگاه نگشتیم         از حیرت دیدار به خواب است دل ما

عمرى به شب هجر شمرده است کواکب         فارغ ز غم روز حساب است دل ما

تا کى به عبث از در آیینه درآیى         اى رشک پرى بهر تو باب است دل ما

دایم به کف جود غنى چشم فقیر است         حق بحر محیط است و[114]  حباب است دل ما

 

 

تا حسن تو را آینه دار است دل ما         سرمایه صد رنگ بهار[115]  است دل ما

 

آیینه صفت نیک و بد کس نشناسیم         حیرت زده جلوه یار است دل ما

دور از تو سپند سر آتش شده و باز         خجلت‌زده صبر و قرار است دل ما

عشاق گل روى سبد مى‌شمرندش         هرچند که در پیش تو خار است دل ما

تا چند فقیر از حرم و دیر بگویى         خلوتکده حضرت یار است دل ما[116]

 

 

افروخته آتش داغ است دل ما         در تیره‌شب هجر چراغ است دل ما

در فصل بهار خط رخسار تو اى گل         شوریده‌تر از بلبل باغ است دل ما

بر شیشه مى‌چشم نداریم چو ساغر         از خون جگر تازه دماغ است دل ما

دل گرم‌تر[117]  از شمع ندیدیم درین بزم         از غیرت این سوخته داغ است دل ما

 

عمریست نداریم سرى با خم زلفى         پابسته زندان فراغ است دل ما[118]

 

تا شمع صفت یافته پیرایه داغت[119]          در بزم جهان چشم و چراغ است دل ما

 

مستیم فقیر از مى‌معنى چو فغانى         فارغ ز صراحى و ایاغ است دل ما

 

دل بود گوهر خزانه ما         زر ما رنگ عاشقانه ما

سیل را نیست از خرابه[120]  گریز         اى ستمگر بیا به خانه ما

 

بخت بلبل در این چمن داریم[121]          گوش یار است بر فسانه ما

 

عندلیبان باغ سوداییم          خم زلفى[122]  است آشیانه ما

 

دل ما صرف ناله گشت فقیر         اینچنین قد کشید دانه ما

 

کرد مهر تو جا به سینه ما         غیرت مصر شد مدینه ما

آتش ماست آب چون یاقوت         مهر گل مى‌کند ز کینه ما

نقش بر سنگ کى شود زایل         در دل یار ماند کینه ما[123]

 

مرگ ما را به بام وصل رساند         گشت سنگ مزار زینه ما

رو به آیینه هم نمى‌آرد         آه از یار بى‌قرینه ما

شود از شوق ناوک تو هدف         بعد مرگ استخوان سینه ما

عشق ایجاد کرده دل ماست         مى ز خود دارد آبگینه ما

داغ دل نقد وقت ماست‌فقیر         هست پهلوى ما خزینه ما

 

یار نشناخته قدر دل بى‌کینه[124]  ما         کاش مى‌دید رخ خویش در آیینه[125]  ما

 

 

شبى آن خرمن گل در بر ما بود و هنوز         بوى گل مى‌دمد از خرقه پشمینه[126]  ما

 

از پى کشتن ما گردش آن چشم بس است[127]          گو بپرداز دل خود فلک از کینه[128]  ما

 

 

محو شد نقش مه ]و[ مهر ز لوح گردون         گل داغ تو همان مى‌دمد از سینه ما

زهد ما[129]  باج گرفته است فقیر از رندى         صبح شنبه خجل است از شب آدینه ما

 

 

خوش است جان که شود صرف یار جانى ما         دگر براى چه‌کار است زندگانى ما

همیشه تیر نگاهش به سنگ مى‌آید          گران به خاطر یار است سخت‌جانى ما

به تار زلفى داریم فکر سودایى         اگر کسى بخرد عمر جاودانى ما[130]

 

چو نقش پا نتوانیم از زمین برخاست         نشسته در ره او[131]  نقش ناتوانى ما

 

وصال یار نمک زد به داغهاى کهن         بهار آمد و شد فصل گلفشانى ما

اگر ز دورى او پیر گشته‌ایم بجاست         چو سایه در قدمش رفت[132]  نوجوانى ما

 

ز خلوت دل خود فکر کام را راندیم         فقیر شاه نباشد به کامرانى ما

 

اى از شراب لعل تو سرخوش دماغها         عکس خط تو سرمه چشم ایاغها

چون سیل پرشتاب که راهش فتد به بحر         در راه جستجوى تو گم شد سراغها

آیا بود که سیر چراغان ما کنى         بر سینه سوختیم شب هجر داغها

داغ جنون ز بخت سیاهى نمى‌برد         روشن نمى‌شود شب ما زین چراغها

دور از نگار خویش به جز داغ دل فقیر         طرفى نبسته‌ایم ز گلگشت باغها

 

اى در طلب نام تو آواره نشانها         گم کرده ره معنى وصف تو بیانها

هرچند که در مرتبه برتر ز مکانى         غیر از تو نبوده است مکینى[133]  به مکانها

 

گنجیده‌اى از لطف میان دل آگاه         وین طرفه که دایم به کنارى ز میانها

خالى است ز نقد دل و جان کیسه عشاق         در غارت سوداى تو رفته است دکانها[134]

 

بى‌فایده داغ تو به دلها نزد آتش         آرى به قوام آمد از او شیره جانها

بى‌وصف تو گویا نشود هیچ زبانى         با آنکه در اوصاف تو لالند زبانها

صاحب‌نظران از تو به غیر از تو نخواهند         یارب که فقیر تو بود نیز از آنها

 

تا فتاد از زلف او عکسى در[135]  آب         آشناى سرمه شد چشم حباب

 

من نه از خود مى‌روم دنبال او         سایه را سرگشته دارد آفتاب

اى دل از سیل فنا[136]  پرغافلى         باخبر شو خانه‌ات گردد خراب

 

مال دنیا کم نسازد حرص را         کس نشد سیراب از موج سراب

آب حیوان باد ارزانى به خضر         ما و خاک آستان بوتراب

تاب دیدن نیست ورنه یار ما         همچو خورشید است دایم بى‌نقاب

وصل او را آرزو دارى فقیر         گنج را مى‌جویى اى خانه خراب

 

دوش درآمد ز درم بى‌نقاب         نیم شب از خانه دمید آفتاب

صبر برفت از دل و از تن توان         هوش پرید از سر و از دیده خواب

یار و سرى مست ز جام غرور         ما و دلى در گرو اضطراب

گل نکند راز دل پختگان         شاهد خامى بود اشک کباب

باد به کف خاک به سر بى‌توام         با دل پرآتش و چشم پرآب

ما به عذابیم ز پهلوى دل         عالمى از پهلوى ما در عذاب

هجر تو را وصل تو باشد علاج         چاره مخمور کنند از شراب

کور شد از پرتو حسنت بصیر         شیخ شد از قوت عشق تو شاب[137]

 

طالب دل‌سوختگانم که هست         قوت بیمار به بوى کباب

حلقه مزن بر در دنیاى دون         خفت و خوارى است درین خانه باب

شعرشناسان که درین عرصه‌اند          نکته شک را شمرند انتخاب

مى‌زید از حادثه ایمن فقیر         بیم ز سیلاب ندارد خراب

 

نبود بالش[138]  مخمل براى مجنون باب         سرى به سنگ ملامت نهاد و رفت به خواب

 

جدا ز روى تو اى مه ستاره مى‌شمرم         شب فراق تو از بهر ماست روز حساب

به بزم باده مرا گفت خوانمت روزى         بناى وعده شناسم که بوده است بر آب

خیالت آمد و بیدار کرد بخت مرا         چنین خیال ندیده[139]  است هیچکس در خواب

 

ترا که منع نماید ز غارت عاشق         کسى به سیل نگوید عنان ز راه بتاب

اثر ز ناله مجو گریه تا مدد نکند         نهال بر ندهد تا نسازیش[140]  سیراب

 

ز تیغ عشق به دل فتح بابها داریم[141]          رهى به سوى تو وا کرده‌ایم از هر باب

 

به خاکدان جهان گنج بى‌نیازى را         کسى نیافته غیر از فقیر خانه خراب

 

بس که با کیفیت است امشب صفاى ماهتاب         از قدح آورده ساقى رونماى ماهتاب

سیر صحرا گر میسر نیست در شبهاى ماه         خانه را صحرا توان کرد از[142]  براى ماهتاب

 

خانه‌زاد جلوه حسن است عشق سینه‌چاک         تار و پود این کتان است از قباى[143]  ماهتاب

 

از چراغ مه نگیرد کلبه عاشق فروغ         پرتو[144]  روى تو مى‌باید به جاى ماهتاب

 

خاکسارى شیوه روشندلان باشد فقیر         مى‌کشد بر خاک مه دایم رداى ماهتاب

 

وصل کم جوى و[145]  خلاص از غم هجران مطلب         درد را قدر بدان راحت درمان مطلب

 

منتهاى غم[146]  عشق است به حسرت مردن         جان بده بوى از آن سیب زنخدان مطلب

 

ناوک غمزه خونریز از آن ترک نگاه         گر دلت نیست به جان سختى سندان مطلب

باغ دنیا به حقیقت چمن تصویر است         زین گلستان گل مقصود به دامان مطلب

بنگر کاسه وارون[147]  فلک را یعنى         باده عیش ز میخانه دوران مطلب

 

دل تو شاه جهان است چه جوییش از تن         یوسفت والى مصر است ز زندان مطلب

زلف زین‌گونه[148]  که بر چهره پریشان دارى         دگر از عاشق آشفته‌دل ایمان مطلب

 

از شمارند برون آبله‌پایان رهت         این حساب از عدد ریگ بیابان مطلب

مطلب لذت گفتار نظیرى ز فقیر         نیشکر حاصل مصرست ز کنعان مطلب

شورش[149]  عشق درآفاق ز[150]  انسان برخاست         از تنور دل ما این همه طوفان برخاست

 

 

لاله در غنچگى‌اش هم تهى از داغ نبود         عشق با دل ز ازل دست و گریبان برخاست

نقد جان در گره آبله دل باشد         این حبابى است که از چشمه حیوان برخاست

محشرى گشت ز بى‌تابى دل‌ها برپا         یار روزى که درین بزم به جولان برخاست

جلوه‌اى کردى و با قد دوتا پیر فلک         بهر نظاره به صد دیده حیران برخاست

از لب لعل تو حرف[151]  نمکینى گفتم         شورى از انجمن حسن‌پرستان برخاست

 

ما به سوداى کسى گرم سفر در وطنیم         هر که بنشست به ما بر زده دامان برخاست[152]

 

تشنه از کوزه به دریا نکند یاد فقیر         هر که بنشست به جانان ز سر جان برخاست

 

اشکم ز رهت شعله آهى شد و برخاست         چون دانه که از خاک گیاهى شد و برخاست

بى‌یار دلا در قفس سینه چرایى         مى‌باید ازین غمکده آهى شد و برخاست

دود دل عشاق مگو بى اثر افتاد         از روى بتان خط سیاهى شد و برخاست

خاک من سودازده را گریه هوس بود         از کوى کسى ابر سیاهى شد و برخاست

بالید فقیر از ستم و جور تو بر خویش         چون کرد که پامال سپاهى شد و برخاست

 

در ابروان تو از خشم و ناز[153]  چین پیداست         کمان کینه به زه کرده‌اى چنین پیداست

 

به خرمنى زده‌اى همچو برق مى‌دانم         ز من مپوش کزان روى آتشین پیداست

به مهوشان ید بیضا نموده‌اى در[154] حسن         صفاى ساعدت از روى آستین پیداست

 

ملک به دور جمال تو با فلک گوید         ببین که مهر جهانتاب بر زمین پیداست

سواره هر که به ره بیندت خیال کند         که آفتاب قیامت به روى زین پیداست

ز باغبانى عشق است اینکه حسن ترا         بنفشه‌زار بر اطراف یاسمین پیداست

زمین به دور تو پهلو بر آسمان زده است         فروغ مهر تو را اى مه از جبین پیداست

به روى ما چو گل تازه گرچه مى‌خندى[155]          ز غمزه تو ولى طور خشم و کین پیداست

 

ز خط سبز نهفته است زهر زیر نگین         اگرچه در لب لعل تو انگبین پیداست

کمند فتنه براى فقیر مى‌تابى         ز تاب دادن آن زلف عنبرین پیداست

 

کام دلم از دولت وصل تو مهیاست         چیزى که من امروز ندارم غم فرداست

از شیشه کند جلوه به ساغر مى گلرنگ         حال دل پرخون من از دیده هویداست

هرگز نرود از سرم آوارگى عشق         گر خاک شوم دست من و دامن صحراست

جز ساغر مى نیست نظر کن ز سر هوش         امروز در آفاق اگر دیده بیناست[156]

 

دست ستم زلف تو کوتاه نگردد         دیوانه ما تا بود این سلسله برپاست

افکنده فقیر آن قد رعنا به جهان شور         این فتنه برانگیخته عالم بالاست

 

هرکه همچون حباب دیده‌ور است         از جفاى فلک به چشم تر است

از دل ما خبر چه مى‌پرسى         تا خبر از تو یافت بى‌خبر است

کشتى باده‌ام بده ساقى         عمر مانند آب در گذر است

در سهى‌قامتان وفا نبود         راست گفتند سرو بى‌ثمر است

کى شکایت کنم ز فقر فقیر         دلم از داغ عشق گنج زر[157]  است

 

 

بر سر جان به من[158]  دلشده ناورد بس است         چشم غارتگر تو آنچه به دل کرد بس است

 

چند بینم که بگردى به رقیبان شبها         روز من گشت سیاه اى مه شبگرد بس است

گرد لشکر ز پست اى شه خوبان گر نیست         جلوه‌ات[159]  اینکه برآورده[160]  ز ما گرد بس است

 

 

چاره سینه سوزان ز لبش جستم گفت         از براى دل گرمت نفس سرد بس است

از طبیبان نکشم منت بیهوده فقیر         که دواى من دلخسته همین درد بس است

 

ما را نه ذوق گل نه سر و[161]  برگ سنبل است         از داغ عشق سینه ما یک چمن گل است

 

از شور عشق ما نمک حسن او فزود         آرایش بهار ز فریاد بلبل است

آن دلربا ز زلف مسلسل گره گشود         کو آنکسى که منکر دور تسلسل است

از سادگى است گر طلب عافیت کنم         زین فتنه‌ها که در سر آن زلف و کاکل است

صبر و تحمل است اسیر ترا علاج         دردا که عشق دشمن صبر و تحمل است

ما از شراب لطف تو سرخوش نمى‌شویم         کیفیتى که هست به جام تغافل است

بیگانه‌سان ز من بگذشتى و خوشدلم         با[162]  من تعارف تو فزون در تجاهل است

 

زاهد به دور چشم تو در کوى مى‌کشان         همچون پیاله گوش بر آواز قلقل است

دنیا پل شکسته عدم بحر بى‌کنار         بیچاره آن کسى که گذارش بر این پل است

از لعل روح‌بخش تو کام دل فقیر         یک بوسه بیش نیست چه جاى تأمل است

 

باده گر با لعل او گردد طرف رنگش کم است         جام اگر[163]  با چشم او پهلو زند سنگش کم است

 

اى که مى‌گیرى سراغ کعبه دیدار را         باید از راه نظر رفتن که فرسنگش کم است

گلعذاران جهان را گوش بر آواز ماست         بلبل دلگیر ما افسوس آهنگش کم است

شهد لطف او ندارد لذت زهر عتاب         تا به کى از صلح مى‌گویى مگر جنگش کم است

بسته شهرت شدن عار است از خود رسته را         نامى از عنقا به عالم ماند این ننگش کم است

سحر چشم یار دارد عالم دیگر فقیر         آسمان نسبت به او افسون و نیرنگش کم است

 

چشمى که چو آیینه به رویش نگران است         صاحب‌نظران را همگى چشم بر آن است

شد گرم تغافل به من از گفته اغیار         غافل که من دلشده را صرفه در آن است

جانم به لب آمد ز تمناى لب یار         وین باده جان‌بخش به کام دگران است

سرخوش ز مى ناب غرورى خبرت نیست         زان باده که در کاسه خونین‌جگران است

بى‌پرده نخواهم که به گلزار درآیى         ز آنروى که نرگس یکى از دیده‌وران است

ما را چه شود گر به عتابى بنوازى         چون لطف تو اى دوست نصیب دگران است

آن را که به جز دوست نیاید به نظر هیچ         در حلقه عشاق ز صاحب‌نظران است

بر خاطر ما دانه تسبیح بود بار         گر بار دل اهل ورع رطل گران است

رسوا شود آرى ز صدا چینى مودار         خاموش نشستن هنر بى‌هنران است

با آنکه تهى‌کیسه فقیر از زر و سیمیم         دل را چه کنم مایل این سیمبران است

 

همیشه چشم عاشق خون‌فشان است         بهار عشقبازى بى‌خزان[164]  است

 

مرا از خود کجا نطق و بیان است         زبانم حرف او را ترجمان است

نمى‌دانم چه دارد نقطه خاک         که سرگرم طوافش آسمان است

جهان تنگ است از جوش خریدار         همانا یوسفى در کاروان است

ز من باور ندارى از هما پرس         که در هر استخوانى مغز جان است

نهان در بندگى کار خدائیست         به چشم عارفان صدر آستان است

به تن زآنرو بود آمیزش جان         که پاى حضرت دل در میان است

نباشد حرف دل را[165]  گوش محرم         نگاه آشنا او را[166]  زبان است

 

 

چرا زلفش نجوید دل که او را         همین چشم و چراغ دودمان است

نشان دلبر خود از که پرسم         که با چندین نشانها بى‌نشان است

فقیر القصه یار بى‌حجابم         ز چشم تنگ محجوبان[167]  نهان است

 

 

خامه ما را زبان نکته‌ور افتاده است         لیک نیوشنده را گوش کر افتاده است

منزل وصل ترا از که بپرسم نشان         هر که خبر از تو یافت بى‌خبر افتاده است

تا چه کند جوش خط با لب شیرین تو         راه صف مور را بر شکر افتاده است

سبزه به فصل بهار دارد اگر تازگى         گرد رخ یار خط تازه‌تر افتاده است

شد مژه در دیده‌ام شاخ گل ارغوان         بر گل رویش مرا تا نظر افتاده است

بحر به سر رفته است زآتش سوداى او         کوه ز بار غمش از کمر افتاده است

مرغ دلم را فقیر هیچ ندانم چه شد         بر سر کوى کسى مشت پر افتاده است

 

کار ما با گریه بى‌اختیار افتاده است         ناصح بى‌درد را یارب چه‌کار افتاده است

تا به آن سنگین دل بیدادگر کارم فتاد         هرکه مى‌بیند مرا داند که کار افتاده است

نیست بى‌وجه اینکه اغیارم ز چشم افکنده‌اند         بر من دلخسته روزى چشم یار افتاده است

تا تو اى سرمایه جان از کنارم رفته‌اى          لخت دل از دیده من در کنار افتاده است

ضبط اشک و آه نتواند دل بى‌تاب من         جام لبریزى به دست رعشه‌دار افتاده است

نیست گلبن گلفشان کز حیرت[168]  دیدار تو         جام مى بر خاک از دست بهار افتاده است

 

پرده تا برداشتى از رخ دل دیوانه را         آتش اندر خرمن صبر و قرار افتاده است

همت عالى به زینت سر نمى‌آرد فرود         چرخ اطلس فارغ از نقش و نگار افتاده است

زخم دل از مرهم کافور ناصح به نشد         کار او با طره مشکین یار افتاده است

کى صفیرم را دهد گوش آن گل رعنا فقیر         همچو من در دام او چندین هزار افتاده است

 

دل ضعیف مرا کار مشکل افتادست         به کوى یار که دل بر سر دل افتادست

ز سعى ناخن تدبیر هیچ نگشاید         گره به رشته جان من از دل افتادست

اگرچه در سر هر کس ز عشق سودایى است[169]          سر آن سر است که در پاى قاتل افتادست

 

به دورش اهل هوس چون مگس اگر جوشند         عجب مدار که شیرین شمایل افتادست

بدان[170]  سریم که در کوى غیر جا گیریم         کنون که یار به اغیار مایل افتادست

 

به نیم غمزه که چشم تو کرد در کارم         نگه به دیده من نیم بسمل افتادست

همیشه در دل ما بى‌نقاب جلوه‌گرى         میان ما و تو ما و تو حایل افتادست

همین بس است که شد دیده رقیبان کور         ز گرد ما که به دنبال محمل افتادست

دگر به خانه آیینه روى مى‌آرد         فغان که از دل ما یار غافل افتادست

سزد که ناز کنم بر نیاز خویش فقیر         از آن جهت که به نازش مقابل افتادست

 

دل او با دل من[171]  بر سر جنگ آمده است         باز در عشق مرا شیشه به سنگ آمده است

 

زاهد از کوى تو مست آمد و هرکس دیدش         گفت این کافر از شهر فرنگ آمده است

جام مى نیست که از دست تو شد قسمت غیر         کشتى ماست که در کام نهنگ آمده است

صوفى از عالم بى‌رنگ بگویى تا کى[172]          سوى معشوق نظر کن به چه رنگ آمده است

 

آستین‌وار همه چشم به دستم دارند         تا مرا دامن امید به چنگ آمده است

بر سر غنچه نرفته است ز بیداد خزان         آنچه از دست غمت بر دل تنگ آمده است

برنخیزد چو من افتاده‌اى از خاک فقیر         در ره دوست مرا پاى به سنگ آمده است

 

کسى کو رخ یار را دیده است         چو آیینه سر تا قدم دیده است

به هر گوشه صد فتنه بیدار گشت[173]          ز چشمت که در سرمه خوابیده است

 

ز تیغ تو هر کس که برداشت زخم         گل از گلبن زندگى چیده است

ندیده است سرو قدش را فقیر         صنوبر که بر خویش بالیده است

 

پیش ما خسته‌دلان درد و دوا هر دو یکى است         دم عیسى و دم تیغ جفا هر دو یکى است

یار هر جا که بود روى نگه جانب اوست         مردم چشم من و قبله‌نما هر دو یکى است

گر تو اى ماه نقاب از رخ زیبا نکشى         زنگ بر آینه ما و جلا هر دو یکى است

آنچنان بسته‌ام از خویش نظر دور از تو         که ز آیینه مرا روى و قفا هر دو یکى است

با قدت سرو سرافراز و گیا یکسان است         با رخت مهر جهانتاب و سها هر دو یکى است

زان رخ و زلف عجب لیل و نهارى دارند         تیره روزان تو را صبح و مسا هر دو یکى است

هرچه از کان نمک آید باشد نمکین         از لبت بوسه و دشنام مرا هر دو یکى است

نعمت نقد به خود نسیه مکن اى زاهد         باغ فردوس و بت حور لقا هر دو یکى است

لاف ایمان مزن اى زاهد آلوده به شرک         پیش من کافرى و زهد ریا هر دو یکى است

نزد عارف ضرر و نفع جهان یکسان است         اژدها در کف موسى و عصا هر دو یکى است

غرض از طول سخن عرض پریشان‌حالى است         نامه شوق من و زلف رسا هر دو یکى است

نیست ممتاز به فردوس تونگر[174]  ز فقیر         بر سر کوى بتان شاه و گدا هر دو یکى است

 

 

غم و عیش زمانه هر دو یکى است         دام این دشت و دانه هر دو یکى است[175]

 

طایرى را که با اسیرى ساخت         قفس و آشیانه هر دو یکى است

اى جفاپیشه خواب ناز ترا         آه ما و فسانه هر دو یکى است

ننهم رو به وادى مجنون         بى تو صحرا و خانه هر دو یکى است

کشتیى را که ناخدا عشق است         قعر بحر و کرانه هر دو یکى است

هست مردم شکار سبحه او         شیخ را دام و دانه هر دو یکى است

پادشا را بگو که پیش فقیر         خاک راه و خزانه هر دو یکى است

 

تصویر دوست بر ورق دل کشیدنى است         زاهد مپوش چشم که این نقش دیدنى است

آورده است باد صبا بوى زلف یار         با نقد جان اگر بفروشد خریدنى است

فریاد اهل درد نباشد تهى ز فیض         چون غنچه ناله دل تنگم شنیدنى است

هر کس فقیر دست بدزدد به وقت جود[176]          دستش به حکم شرع مروت بریدنى است

 

 

ز خویش رفتم تا یار بى‌حجاب نشست         که سایه محو شود چون در آفتاب نشست[177]

 

پرى‌وشى که به معموره‌هاش مى‌جستم         نهان ز دیده ما[178]  در دل خراب نشست

 

به ما نشست و سیه شد جهان به چشم رقیب         که شام روى نماید چو آفتاب نشست

به آفتاب رخش هر که شد دوچار فقیر         چو عکس آینه از اشک خود در آب نشست

 

هر کجا چشم[179]  است محو حسن عالمگیر اوست         حیرت‌آباد جهان آیینه تصویر اوست

 

بس که با بیداد آن ابرو کمان خو کرده‌ام[180]          زندگى وابسته ما را با دم شمشیر اوست

 

قصه دور[181]  دراز زلف یار[182]  از ما مپرس         هر کجا دیوانه‌اى دیدیم در زنجیر اوست

 

 

مى‌کنى آباد محنت‌خانه دنیا چرا         غیر ویرانى چه دیگر حاصل از تعمیر اوست

چشم فتانش نه سرخ است از خمار مى[183]  فقیر         خون مظلومان عشق است اینکه دامنگیر اوست

 

 

در فکر او سرى به گریبانم آرزوست         گوى مراد در خم چوگانم آرزوست

تا کى شود حدوث نقاب رخ قدم         نظاره وجوب در امکانم آرزوست

بر آب خضر چشم ندوزم[184]  حباب‌وار         جام محبت شه مردانم آرزوست

 

در بوستان مدح گل باغ انّما         چون عندلیب طبع غزلخوانم آرزوست

چشمم همیشه مى‌پرد از شوق کربلا         کحل بصر ز خاک شهیدانم آرزوست

کى چشم من به حسن بتان دگر فتد         آنى که در نگار من است آنم آرزوست

در نوبهار وصل ز فیض نسیم شوق         مانند غنچه چاک گریبانم آرزوست

آوارگى فقیر ز جا مى‌برد مرا         چون گردباد سیر بیابانم آرزوست

کفر باشد خواهش ما پیش خواهش‌هاى دوست         آرزوى ما در این حضرت فناى آرزوست

سر به پیش افکندن از خجلت نماز[185]  ما بود         پیش ما از شرم عصیان آب گردیدن وضوست

 

نغمه وحدت به هر جا دارد آهنگى دگر         در دل بلبل فغان و ناله شد در غنچه بوست

عزت[186]  منعم به سیم و زر اگر باشد فقیر         دیده تر عاشقان را مایه صد آبروست

 

 

اخلاص ما یقین نشد او را چنان که هست         جان داده‌ایم[187]  و یار همان بدگمان که هست

 

گفتى دلا[188]  که دلبر ما ظلم‌پیشه نیست         ایمن مباش از آن[189]  بت نامهربان که هست

 

 

روى ترا کسى که به خورشید زد مثل         گویا ندیده حسن ترا همچنان[190]  که هست

 

چشمم سفید شد به ره انتظار دوست         فکر منش نبود و مرا این گمان که هست

یکبار هم نسوخت دل او به حال[191]  من         مجنون گداخت از غم و لیلى همان که هست

 

دوران قرار صلح نداده است با کسى         دایم به این قرار بود آسمان که هست

از کف ربود مصرع واله دل فقیر         با ما دلى نمانده و او را گمان که هست

 

از یار ز خود بى‌خبران را خبرى هست         چون آینه حیرت‌زدگان را نظرى هست

پیوند ز دل یافته اجزاى دو عالم         در هر صدف سینه گرامى گهرى هست

خلوتگه عشق است دل مومن و کافر         گر سنگ سیاه است که آن را شررى هست

از یار تهى نیست اگر کعبه اگر دیر         هرجا که بود جلوه‌گهى جلوه‌گرى هست

زخمت نگذارم که شود قسمت اغیار         در معرکه عشق مرا هم جگرى هست

آزادگیم ساخته سرو چمن فقر         جز بى‌ثمرى نیست مرا گر ثمرى هست

عمرى است سر همدمى خویش نداریم[192]          ما را به دم تیغ تو پیوسته سرى هست

 

شیرین بود از لعل لبت تلخى دشنام         در زهر تو اى شوخ مذاق شکرى هست

تنها نه فقیر از نگهت مست و خراب است         در میکده هر گوشه ز خود بى‌خبرى هست

 

در دل خیال آن بت بى‌باک بهر چیست         این اختلاط شعله به خاشاک بهر چیست

خواهى مرا بسوزى و آنگه دهى به آب         ورنه بگو رخ تو عرقناک بهر چیست

گر نیست ترک چشم تو از غمزه تیغ‌زن         ما را به سینه این جگر چاک بهر چیست

نادیده هجر آرزوى وصل او چرا         ناخورده زهر خواهش تریاک بهر چیست

گر بر رضاى دوست نمى‌گردد آسمان         با اهل درد خصمى افلاک بهر چیست

باید که ره ز ظلمت تن سوى جان بریم         ورنه فروغ شعله ادراک بهر چیست

مال جهان گذاشتنى و گذشتنى[193]  است         با خواجه گو که این همه امساک بهر چیست

 

مایل اگر نبوده به دل بردن فقیر         در جلوه سروناز تو چالاک بهر چیست

 

بر عارض تو خط اثر دود[194]  آه کیست         این شام تیره گرده بخت سیاه کیست

 

گفتى دگر ستم به ضعیفان نمى‌کنم         دودى که شد بلند ز مشت گیاه کیست

افشانده صد عبیر به پیراهن نگاه         یاران خبر دهید که این گرد راه کیست

دل را ز ما ربودى و انکار مى‌کنى         دزدیده دیدن تو بفرما گواه کیست

گشتن اسیر حلقه زلفت گناه من         غافل شدن ز حال اسیران گناه کیست

از دیر و کعبه چند سراغش طلب کنى         آخر ببین که خانه دل جلوه‌گاه کیست

گردد به خاک پرتو خورشید آشکار         سوى فقیر اگر نظرش نیست شاه کیست

بیمار عشق را به طبیب[195]  احتیاج نیست         دردى است درد عشق که او[196]  را علاج نیست

 

 

خوبان دل درست به یک جو نمى‌خرند         این نقد را به کشور ایشان رواج نیست

عشق از حساب روز جزا کرد فارغم         پیداست اینکه بر ده ویران خراج نیست

در بزم باده زاهد افسرده را مخوان         این آب و خاک را چو به هم امتزاج نیست

یمن هما فقیر نباشد ز استخوان         شه را سعادت و شرف از تخت عاج نیست

 

مفلسم لیک دلم را هوس زر خود نیست         چشم من آبله دست تونگر[197]  خود نیست

 

گر تر و خشک جهان است به کام تو چه سود         با تو منعم لب خشک و مژه تر خود نیست

خواب[198]  آرام به دور تو نکردیم شبى         اى فلک دیده ما دیده اختر خود نیست

 

بوالهوس بى دل پر داغ چه لافى از عشق         در کف دعوى[199]  تو حجت و محضر خود نیست

 

منعم از دولت بى‌فیض به خود غره مشو         نخل جاه تو بلند است ولى بر خود نیست

نقد جان در عوض بوسه توان کرد قبول         که خریدار فقیرست تونگر خود نیست

 

زندگى نقش بر آبى بیش نیست         ساغر عشرت حبابى بیش نیست

لاف بیدارى درین عالم خطاست         آنچه مى‌بینیم خوابى بیش نیست

از دل آگه بجو آب بقا         چشمه حیوان سرابى بیش نیست

کى بسوز دل رسد آن ترک مست         بر سر آتش کبابى بیش نیست

دره‌التاج سران روزگار          در حقیقت قطره آبى بیش نیست

تاروپود لفظهاى[200]  خوش قماش         بر رخ معنى نقابى بیش نیست

 

من کمند فتنه را دیدم فقیر         از خم آن زلف تابى بیش نیست

 

با قد یار لاف صنوبر تمام نیست         رعنا اگرچه هست ولى خوشخرام نیست

گیرم که لعل یار بود آب زندگى         اما چه حاصل است چو ما را به کام نیست

مه دعوى جمال کند با رخش ولى         پیداست از کلف که به دعوى تمام نیست

جایى که نقل از لب و چشم تو مى‌کنند         مستان عشق را هوس نقل و جام نیست

ما بى‌دلان به زور[201]  مى ناب زنده‌ایم          قالب تهى کنیم اگر مى به جام نیست

 

عشاق کى به طعنه زاهد ز جا روند         خاصیم و گوش ما به حدیث عوام نیست

حیرت ز بس به عالم یکرنگى‌ام کشید         در[202]  روزگار من اثر صبح و شام نیست

 

آهنگ ناله دل ما را نکرد فهم         بیچاره شیخ را خبرى زین مقام نیست

از بس به سینه داغ بتان سوختم فقیر         در کوره دلم اثر از فکر خام نیست

 

دولت وصل او نصیبم نیست         چه کنم طالع رقیبم نیست

به چه صورت به من فتد نگهت         سر و شکل نظرفریبم نیست

کرده در کوى او رقیب وطن         جاى آسایش غریبم نیست

چمنى را[203]  که زاغ نغمه‌سراست         جاى فریاد عندلیبم نیست

 

اى ستم پیشه از جفا بس کن         که دگر طاقت شکیبم نیست

عشقم از اقربا رهاند فقیر         غیر دل هیچکس قریبم نیست

 

عارف پاک‌نظر در گرو عالم نیست         بستر لاله و گل دام ره شبنم نیست

نیست ممکن که به یک شهر دو سلطان باشند         در دل هر که غم اوست غم عالم نیست

آدم آن است که او را صفت خاک بود         هر که در راه غمت خاک نشد آدم نیست

خلوت‌افروز محبت دل بیدار بود         این چراغى است که در بزمگه عالم نیست

محرم خلوت دیدار مکن آینه را         چشم حیران فقیر این همه نامحرم نیست

 

باده را ذوق لب لعل مى‌آشام تو نیست         قند را چاشنى تلخى دشنام تو نیست

خلعت ناز به آن سرو روان مى‌افتد         برو اى سرو که این جامه به اندام تو نیست

گوش گل را خبرى نیست ز فریاد هزار         غم ناکامى ما در دل خودکام تو نیست

آفتابى و شود آینه از عکس تو ماه         حاجتى با مه و خورشید در ایام تو نیست

چشم هر بى‌بصرى آینه‌دارت نسزد         گوش هر خیره‌سرى در خور پیغام تو نیست

خط آزادى کونین گرفتارى تست         جاى رحم است بدان صید که در دام تو نیست

گل فردوس نبویم ندهد گر بویت         نکشم باده کوثر اگر از جام تو نیست

دل که غافل ز تو شد دستخوش شیطان است         مى‌برد دیو نگینى که درو نام تو نیست

تازه‌تر گشت به پیرى گل داغ تو فقیر         هیچ آغاز به دلچسبى انجام تو نیست

 

مرشدى اهل سخن را جز صفاى سینه نیست         درس طوطى را کتابى بهتر از آیینه نیست

در محبت جستم آزادى ادیب عشق گفت         در میان هفته اطفال ما آدینه نیست

جلوه صبح وطن را شام غربت در قفاست         صاف مهر آسمان خالى ز درد کینه نیست

نیستم آگه ز تاراج تو بر یاران چه رفت         اینقدر از خود خبر دارم که دل در سینه نیست

نو گرفتار تو نتواند به من همچشم شد         لاله‌سان داغى به دل دارد ولى دیرینه نیست

بى‌نیاز است از نمد آیینه ماه تمام         کاملان را احتیاج[204]  خرقه پشمینه نیست

 

بى‌کمند آه نتوانى فقیر آنجا رسید         اوج وصل آن پرى بامى است کانرا زینه نیست

در مقابل[205]  چشم گریان را[206]  جمال یار داشت         کاروان گریه ما یوسفى دربار داشت

 

 

شب خدنگ آه دل خارا شکاف افتاده بود         مطرب ما[207]  از نى تیر تو موسیقار داشت

 

زاهد خشک از فریب زلف کافرکیش او         همچو نال خامه زیر پیرهن زنار داشت

عاشقى از دست بیدادش سلامت جان نبرد         غمزه از مژگان او صد تیغ بى‌زنهار داشت

در طلب سرگشته بود و در وفا ثابت قدم         دل به یک حالت سکون و سیر چون پرگارداشت

شاه را سرمایه دولت اگر بال هماست         راحت دیگر فقیر از سایه دیوار داشت

یاد ایامى که گرد خط رخ دلبر نداشت         آتش سوزنده‌اش رنگى ز خاکستر نداشت

همچو نقش پا به سر بردیم با افتادگى          هیچکس در کوى او از خاک ما را برنداشت

دیدن خورشید تابان آب در چشم آورد         حاصل از روى تو عاشق غیر چشم تر نداشت

در نبرد عشق کى تاب آورد اهل هوس         پا درین میدان فشرد آنکس که فکر[208]  سر نداشت

 

محضر دل تا نشد از مهر داغم معتبر         دعوى مهر و وفا دلبر ز من باور نداشت

آفتاب داغ عشق از شرق جانم مى‌دمید         اندر آن روزى که این هفت[209]  آسمان اختر نداشت

 

با نظیرى مى‌کند دعوى همچشمى فقیر         کم دچارم[210]  شد که چشمى تا به دامن تر نداشت

 

ز ناز بر سر خاکم رسید و پا نگذاشت         گذشت و[211]  بر سر من منت بجا نگذاشت

 

ز گریه چشم تر من گلى در آب گرفت         کسى براى خرابى چنین بنا نگذاشت

براى اینکه نگردیم جاى دیگر صید         کمند عشق تو ما را به خویش وانگذاشت

به فقر خواستم از قیدها شوم آزاد         ولیک سلسله نقش بوریا نگذاشت

نگاه مست ترا کار با دل است ولى         هزار حیف که عشقت دلى به ما نگذاشت

غبار کوى تو از بس عزیز مردم شد         به چشم اهل نظر جاى توتیا نگذاشت

به خلوتى که بجز من دگر نبود کسى         نگاه خواست به سویم کند حیا نگذاشت

فقیر را ز سعادت همین قدر کافى است         که منتى به سرش سایه هما نگذاشت

دوش یار از پیش ما[212]  سرگرم استغنا گذشت         عمر از[213]  کس نگذرد هرگز چنین کز ما گذشت

 

 

در قفاى دلبران سرگشته مى‌گردم مدام         عمر من مانند کاکل در همین سودا گذشت

همچو آن سیلى که از ویرانه آسان بگذرد         از در کاشانه ما یار بى‌پروا گذشت

شور محشر سیل صبر و طاقتم کى مى‌شود         در فراقت بر سرم بسیار از این[214]  غوغا گذشت

 

خاک مجنون در لباس گردباد آواره[215]  است         محمل لیلى تو پندارى از این صحرا گذشت

 

گر دم صدق و دل روشن بود زاد[216]  رهت         مى‌شود[217]  چون صبح آسان از سر دنیا گذشت

 

 

همچو دنیا ظلمت‌آبادى است در راهت[218]  فقیر         کى توانى بى‌چراغ دیده بینا گذشت

 

 

ز ما مست آن سرو قامت گذشت         درین نشئه بر ما قیامت گذشت

ز باغ تماشا نچیدم گلى         چو آیینه عمرم به حیرت گذشت

ز مردم گریزم چو نور نگاه         مرا در وطن هم به غربت گذشت

حدیثى هم از عشق من نقل شد         به هر جا ز حسنت روایت گذشت

گذشتن ز جان سهل باشد ولى         کجا مى‌توان از محبت گذشت

به خود زاهد از داغ شمعى نداشت         ازین خاکدان بى هدایت گذشت

فقیر از لگدکوب جور بتان         چه‌ها بر سر صبر و طاقت گذشت

رفتى و کار من از چاره و تدبیر گذشت         همچو آن صید که از پهلوى او تیر گذشت

زاهد ما سروکارش به جوانى نفتاد         از جهان گذران حیف که بى پیر گذشت

در بساطم دلکى بود گرفت آن هم یار         چه کنم آه که با اینهمه دلگیر گذشت

ذوق آوارگى دشت جنون هیچ نیافت         عمر دیوانه آن زلف به زنجیر گذشت

عاشق روى تو خورشید سحر را چه کند         کار این تب‌زده از قرص طباشیر گذشت

ره نبردیم ز ویرانه[219]  به گنجى افسوس         عمر ما جمله در اندیشه تعمیر گذشت

 

گر به خونش بنشانند نگیرد رنگى         باید آموخت درین عرصه ز شمشیر گذشت

واعظ ما که ز کشّاف حکایت مى‌کرد         مصحف روى ترا دید و[220]  ز تفسیر گذشت

 

خاکسارى به دل و جان ز خدا خواست فقیر         کیماگر نتوانست[221]  ز اکسیر گذشت

 

 

روز فراق رفت و شب وصل هم گذشت         آخر ز پیش چشم من این بیش و کم گذشت

منزل رسیده سنگ نشان را چه مى‌کند         هر کس به حق رسید ز دیر و حرم گذشت

غافل ز نور هستى مطلق شدیم حیف         ما را چو سایه عمر به خواب عدم گذشت

ما را به یاد دوست به سر رفت روزگار         چون عمر برهمن که به ذکر صنم گذشت

بر صفحه زمانه اثر ماند از او[222]  فقیر         هر رهروى که از سر خود چون قلم گذشت

 

 

از تاب جلوه‌اش به من ناتوان گذشت         ظلمى که بر گیاه ز برق دمان گذشت

دیگر لبش به هیچ سخن وا نمى‌شود         آنرا که حرف لعل لبت بر زبان گذشت

عالم اگرچه جاى اقامت نبوده[223]  است         کوى تو عالمى است که نتوان از آن گذشت

 

تا دیده‌اى به سوى من از خویش رفته‌ام          خنجر مکش که کار من از امتحان گذشت

سرمایه‌ام ز عمر دمى بود همچو نى         آن نیز از تو دور به آه و فغان گذشت

سودى نبرد هیچ ز سوداى عاشقى         آن را که عمر در غم سود و زیان گذشت

دنیا خوش است دست دهد گر وصال یار         یوسف چو نیست باید ازین کاروان گذشت

استاد ما فقیر فغانى است در غزل         رسمى چنان گذاشت که نتوان از آن گذشت

 

او جان جهان و ز جهانش نتوان یافت         با نام و نشان و ز نشانش نتوان یافت

نقدى است که خالى است از او کیسه آفاق         جنسى است که در هیچ دکانش نتوان یافت

در دشت چه گردى ز زمینش نتوان جست         بر چرخ چه تازى ز زمانش نتوان یافت

با خلق جهان هم به میان هم به کنار است         اما ز کنار و ز میانش نتوان یافت

جز اسم و صفت فهم ز ذاتش[224]  نتوان کرد         جز[225]  گرد نشان از جولانش نتوان یافت

 

 

هر کام و دهن برده از او لذت خاصى[226]          آن لقمه که در کام و دهانش نتوان یافت

 

در عالم از او گاه خزان گاه بهار است         اما ز بهار و ز خزانش نتوان یافت

با آنکه تهى نیست از او هیچ مکانى         غیر از دل آگاه مکانش نتوان یافت

بیننده جز او نیست از آنش نتوان دید         یابنده همان است از آنش نتوان یافت

فریاد و فغان خوش بود اندر طلب او         هرچند به فریاد و فغانش نتوان یافت

نورى که بدو زنده تن و جان فقیر است         این طرفه نگر کز تن و جانش نتوان یافت

 

از ناله گرد هستى عاشق به باد رفت         این مشت خاک بین که بر اوج مراد رفت

صد نقد عیش در گره غم نهفته است         خرم کسى که با دل غمناک شاد رفت

بى سرمه[227]  بود نرگس یوسف به مصر ناز         یعقوب را ز دیده گریان سواد رفت

 

بى مطلبى است مطلب عارف درین جهان         عین مراد گشت[228]  اگر نامراد رفت

 

چون نقش پا منم که ازین کو نمى‌روم         ورنه چو اشک هرکه ز چشمت فتاد رفت

من خود ز فرط ضعف زمینگیر گشته‌ام          یارب چه‌سان خیال من او را ز یاد رفت

دنیا نکرد همرهى اهل[229]  خود فقیر         تاج و نگین بجاست ولى کیقباد رفت

 

 

با مکر و حیله ملک جهان مى‌توان گرفت         دل را نمى‌توان ز کف دلستان گرفت

دنیا شود وسیله عارف به آخرت         یوسف عزیز شد چو پى کاروان گرفت

عشاق را خرام تو از خویش مى‌برد         این سیل را کسى نتواند عنان گرفت

دزدیده‌ام به سینه ز بس آه آتشین         مانند شمع شعله به[230]  هر استخوان گرفت

 

تا دم زد از ثناى على ولى فقیر         ملک سخن به قبضه تیغ زبان گرفت

 

گر دل خبر ز خوى تو ناساز مى‌گرفت         انجام را حساب ز آغاز مى‌گرفت

بال و پرى نمانده وگرنه چو فاخته         خاکسترم ز کوى تو پرواز مى‌گرفت

در دور خط به زلف تو کس را سرى نماند         یاد آن زمان که دام تو شهباز مى‌گرفت

هر سیل فتنه‌اى[231]  که جهان را به آب[232]  داد         تعلیم از تو خانه برانداز مى‌گرفت

 

 

جایى[233]  که چشم یار سر حرف مى‌گشود[234]          صد نکته بر زبان سخن ساز مى‌گرفت

 

 

در ما و او معامله‌اى بود روز وصل         مى‌داد دل به عشوه و از ناز مى‌گرفت

وقتى که جنس مهر و وفا مى‌خرید یار         دل را ز ما فقیر به صد ناز مى‌گرفت

 

بستم دل حزین به وفاى بتان عبث         خوردم فریب یوسف ازین کاروان عبث

آخر ز ما نشست غبارى به خاطرش         گشتیم خاک بر سر آن آستان عبث

چون صبح خنده گل این باغ یک دم است         بلبل درین چمن چه کنى آشیان عبث

بر سر هماى وصل نیفکند سایه‌اى          در کوى او فقیر شکست استخوان عبث

 

نیست با چشم ترم آن گل خندان محتاج         کى شود گلشن فردوس به باران محتاج

من بى برگ و نوا در چه حسابم اى گل         که به دیدار تو هستند هزاران محتاج

پاس اسباب جهان داشتن از بى‌خردى است         کشت تصویر نباشد به نگهبان محتاج

بى تو بودیم به صحراى جنون[235]  مونس هم         من و عریانى و دست به[236]  گریبان محتاج

 

 

خسروان را مدد از پهلوى درویشان است         حسن باشد به خم زلف پریشان محتاج

مردگان چشم به دامان قیامت دارند         خاک ما هست به آن گوشه دامان محتاج

در جهان یک دل وارسته ندیدیم فقیر         خضر هم بود[237]  به سرچشمه حیوان محتاج

 

 

درد ما را کند آن زلف گره‌گیر علاج         بهر دیوانه بود حلقه زنجیر علاج

هر که را مار سر زلف تو بر جان زد نیش         کند آن خسته درون زان رخ چون شیر علاج

ناصح بیهده‌گو را خم ابرو بنما         منکران را نبود جز دم شمشیر علاج

سالک از عشق چو شد گرم شود کارش راست         غیر آتش نپذیرد کجى تیر علاج

گر دوا[238]  آب خضر آمد و عیسى است طبیب         نکند در مرض عشق تو تأثیر علاج

 

درد عشاق گریزد ز خیال درمان         نپذیرد مرض عشق به[239]  تقدیر علاج

 

خاکسارى بکند چاره کار تو فقیر         به همان رنگ که مس را کند اکسیر علاج

 

دارم[240]  دلى به سرو دلاویزش احتیاج         زخمى به یک نگاه نمک‌ریزش احتیاج

 

از تیغ و تیر هرچه رسد مى‌خورد مدام         بیمار عشق نیست به پرهیزش احتیاج

زخم دلم لبى به تمنا گشوده است         دارد مگر به لعل نمک‌ریزش احتیاج

ساقى فقیر اسیر خمار است مى بده         دارم[241]  سرى به ساغر لبریزش احتیاج

 

 

روشن شود آیینه تاریک شب از صبح          برخیز و[242]  دم صدق و صفا کن طلب از صبح

 

گویا خبر از حسن غیور[243]  تو ندارد         پیش تو ز خورشید زند دم عجب از صبح

 

از تیغ تو رفته است به عشاق سیه روز         آن ظلم که در خواب ندیده است شب از صبح

افسرده نگردد دل افروخته عشق         تا روز قیامت نرود تاب و تب از صبح

صد بار فقیر این چمن فیض گل آورد         یک روز نچیدى[244]  گل عیش و طرب از صبح

 

 

عاشق شب هجران نخورد هیچ غم[245]  صبح         شامم به خیال تو بود رشک دم صبح

 

زلف است که بر عارض یارست پریشان         یا شام شده گرم طواف حرم صبح

کى قدر بود شام سیه‌بختى ما را         جایى که مساوى است وجود و عدم صبح

ما ذوق شب وصل ندانیم کزان رو         در کلبه ما اول شام است دم صبح

صبح وشب من بى تو به اندوه و الم[246]  رفت         حاصل ز تو اندوه شب است و الم صبح

 

حسن تو برد گر به سر مهر شبیخون[247]          قامت نکند راست ز خجلت علم صبح

 

در دوزخ رشک است ز تاب گل رویت         دارد گل خورشید اگرچه ارم صبح

از ابر نقاب است نمایان[248]  مه رویت         چون بیضه خورشید ز زیر شکم صبح

 

از کوکبه حسن تو خوبان شده پامال         چون خیل کواکب ز سپاه و حشم صبح

طومار شب هجر ترا نیست نهایت         بر صفحه او نیست تو گویى رقم صبح

بادش دل روشن به دم صدق ملازم         خورشید جدا نیست سرش از قدم صبح

آهنگ خروس سحر و صوت هزاران         دریاب که وجد آورد این زیر و بم صبح

غیر از نفس پاک مجو معنى روشن         خورشید بود گوهر شهوار یم صبح

نالان چو فقیریم به هجران و وصالش         گاهى ز جفاى شب و گاه از ستم صبح

 

ز خون دل نه همین شد مرا گریبان سرخ         که شد ز گریه من[249]  دامن بیابان سرخ

 

مى دو آتشه آیینه‌دار این معنى است         که در دو نشأ بود روى مى‌پرستان سرخ

به حشر سوخته عشق سرخ‌رو خیزد[250]          که وقت صبح بود آفتاب تابان سرخ

 

چو غنچه مشق خط زخم من نه امروزى است[251]          که لوح ابجد من بود در دبستان سرخ

 

به مصر خوبى او یوسفى ندارد رنگ         مگر شود ز خجالت رخ عزیزان سرخ

تو گل به دامن ازین[252]  باغ مى‌برى بى‌درد         فقیر را شده از خون دیده دامان سرخ

 

 

شیرین نماید از لب یارم جواب تلخ         آرى به کام مست خوش آید شراب تلخ

از شهد ناب لطف کجا برده بوالهوس         ذوقى که مى‌برد دل من زان عتاب تلخ

زان گلعذار مانده به ما اشک خون‌چکان         چون یادگار از گل سورى گلاب تلخ

گر وعده‌ام دهى که بیایى به خواب من         شیرین شود به دیده شب هجر خواب تلخ

ساقى علاج سوخته آتش آتش است         کن چاره تلخکامى ما را به آب تلخ

عاشق به دوزخ ار ز لبت بشنود خطاب         در کام جانش عذب نماید عذاب تلخ

واژونه است کار جهان سربه‌سر فقیر         شیرین او تمام شمر در حساب تلخ

 

نظر خواهم بران زیبا لقا افتد نمى‌افتد         بناى طاقت و صبرم ز پا افتد نمى‌افتد

کشد گردن به راه تیر او هر استخوان من         طمع دارم که در دامم[253]  هما افتد نمى‌افتد

 

اگر گرد کدورت جمله عالم را فرو گیرد         تو پندارى دل ما از صفا افتد نمى‌افتد

بهار آورده از گل پیرهن‌وارى و مى‌خواهد         که با[254]  سرو قد او این قبا افتد نمى‌افتد

 

فقیر افتاده‌ام بر آستان یار و مى‌خواهم         که آن شه را نظر سوى گدا افتد نمى‌افتد

 

هر کس سر راه یار دارد         از هر دو جهان کنار دارد

دل گوش نمى‌دهد به حرفم         مجبور من اختیار دارد

جز دل کالاى عاشقان نیست         این قافله شیشه بار دارد

در عشق تو بیقرار باشد         دل با تو همین قرار دارد

عید قربان ماست امروز         جانان هوس شکار دارد

تا دل ز تو شد برید از ما         دیگر با ما چه کار دارد

چون غنچه به هر کجا دلى هست         از عشق تو خار خار دارد

صبر است که عیش از او[255]  شود تلخ         لذت دل بیقرار دارد

 

من عاشق همت فقیرم         کز صحبت شاه عار دارد

 

گل جلوه یار ما ندارد         رنگى ز نگار ما ندارد

ما در غم او ز کار رفتیم         او کار به کار ما ندارد

از ما چون باد بگذرد تند         پرواى غبار ما ندارد

خیزد ز رهش نسیم اما         میلى به دیار[256]  ما ندارد

 

دارد سیماب بیقرارى         اما به قرار ما ندارد

گیرد ما را سبک رقیبش         دوشى ته بار ما ندارد

دیدیم مرقع جهان را         نقشى چو نگار ما ندارد

دارند اغیار در میانش         رغبت به کنار ما ندارد

رحمى دارد به خستگان لیک         بر جان فگار ما ندارد

دارد به شکار بوالهوس میل         حاجت به شکار ما ندارد

با اهل هوس مسنج ما را         کان قلب عیار ما ندارد

مى‌نال فقیر اگرچه او گوش         بر ناله زار ما ندارد

 

هر کس صنمى به بر ندارد         نخل عمرش ثمر ندارد

دادم دل را به دست طفلى         کز حال دلم خبر ندارد

بر خاک رهت[257]  گذاشت سر را         دیوانه سر دگر ندارد

 

با زخم غمت چه سان برآید         چون غنچه دلم جگر ندارد

از صندل[258]  چاره بى‌نیازیم[259]          عشق این همه درد سر ندارد

 

 

نتوان به قضا ستیزه کردن         ورنه فلک این‌قدر ندارد

عاشق چو سفر کند ز کویت         زادى جز زخم بر ندارد

اسرار نبوت از على پرس         این شهر در دگر ندارد

با سیم‌تنان چه چاره سازد         بیچاره فقیر زر ندارد

 

عاشق غمى از طعن بداندیش ندارد         جایى که تو باشى خبر از خویش ندارد

عام است نمکریزى لعل لب جانان         اى واى بر آنکس که دل ریش ندارد

زاهد چه کند زآتش مى گر نگریزد         بیچاره که سرمایه به جز ریش ندارد

اى زلف چنین درهم و آشفته چرایى         دل بستن ما این همه تشویش ندارد

در ذائقه عشق به جز خون جگر نیست         نوشى که ز دنبال غم نیش ندارد

جز شارع دل نیست رهى طالب حق را         مذهب نشناسد خبر از کیش ندارد

تا چند ز هر کس خبر[260]  دوست بپرسى         از خود بطلب این همه تفتیش[261]  ندارد

 

 

در روى تو بینند همه صورت خود را         این آینه را کیست که در پیش ندارد

چون یافت فقیر آنچه نه کم گردد و نه بیش         بیهوده دگر فکر کم و بیش ندارد

 

ز درد محبت نشانى ندارد         مگر زاهد شهر جانى ندارد

چو شمع سحر با دل پرشکایت         به پیش تو عاشق زبانى ندارد

بر احوال آن بلبلم دل[262]  بسوزد         که در گلشنى آشیانى ندارد

 

ندیدم خوش ابرو بتى[263]  کز پى دل         خدنگ جفا در کمانى ندارد

 

به من دلق تزویر بفروش زاهد         زیانى ندارد زیانى ندارد

چه لذت برد عندلیب از وصالش         بهارى که در پى خزانى ندارد

به سوداى دنیاى دون وارسیدم         به جز سود دیگر زیانى ندارد

فقیر از دل ما بجو یوسفت را         که این جنس هر کاروانى ندارد

 

تنها نه دلم از تف عشقت گله دارد         دریا ز صدف سینه پرآبله دارد

مجنون ز گرفتارى خویش است به فریاد         آگه نه که لیلى سر این سلسله دارد

بى پرتو رویت نبرم راه به جایى         خورشید اگر پیش رهم مشعله دارد

فکر توام از فکر جهان داده رهایى         شغل تو مرا اینهمه بى‌مشغله دارد

زاهد ز عبادت سوى معبود نپرداخت         گر فرض ادا کرد غم نافله دارد

روح‌القدس عالم معنى است دل ما         عذرا صفتان را به نفس حامله دارد

در بار سخن هست ز هرگونه متاعم         گر یوسف مصرى است که این قافله دارد

صد قلزم خون موج زند در دل تنگم         این قطره نگه کن چقدر حوصله دارد

چشم صله بى‌جاست[264]  کز ابناى زمانه         بر شعر کسى گوش نهادن صله دارد

 

آرام ندیدیم فقیر از تن خاکى         بگریز که این قطعه زمین زلزله دارد

 

هر که در دل ز رخ یار خیالى دارد         دایم از خون جگر چهره آلى دارد

بلبل از یاد گلى گر به چمن نغمه‌سراست         غنچه هم سر به گریبان خیالى[265]  دارد

 

ماه دربازد خود را و به خورشید زند[266]          عاقبت بى‌خودى عشق کمالى دارد

 

محرمى کو که رساند خبر دوست به ما         مصحف دل به کف آریم که فالى دارد

گرچه پروانه به سوداى وصالش جان داد         غافل از شمع[267]  مباشید که حالى دارد

 

گو دلم خون نکند تا نکشم آه و فغان         اگر از ناله‌ام آن شوخ ملالى دارد

به یک اندازه ربوده است دل از دست فقیر         سخن عشق عجب غنج و دلالى دارد

 

جلوه یار دیدنى دارد         حرف آن لب شنیدنى دارد

یکدم آیینه را ز دست بنه         حیرتم نیز دیدنى دارد

حرف از آن[268]  زلف مشکبو داریم[269]          سخن ما شنیدنى دارد

 

 

از برم دل به یاد چشم کسى         باز فکر رمیدنى دارد

ره عشاق مى‌زند بلبل         گل گریبان دریدنى دارد

تا رساند[270]  پیام او به فقیر         قاصد من رسیدنى دارد

 

 

به مژگان آهوان را از رمیدن بازمى‌دارد         به جولان سنگ را از آرمیدن بازمى‌دارد

نگاهش قیمت یک شهر عاشق مى‌شود لیکن         غرور نازش از عاشق خریدن بازمى‌دارد

دلم پر[271]  مى‌طپد دور از تو از خود رفتنى خواهم         که با خود بودنم از آرمیدن بازمى‌دارد

 

خیال او به تمکینى نشسته در دل تنگم         که نخل آه را از قد کشیدن بازمى‌دارد

خرام حیرت‌افزایى که آن سرو سهى دارد         صبا را در گلستان از وزیدن بازمى‌دارد

رود چون لاله روى من به گلشن غنچه گل را         تماشایش[272]  ز پیراهن دریدن بازمى‌دارد

 

بجز حسرت نشد حاصل مرا از لعل نوشینش         دهد گر بوسه‌ام از لب گزیدن بازمى‌دارد

ز بس هر شیوه‌اش از شیوه دیگر بود خوشتر         نگاه خرده‌بین را از گزیدن بازمى‌دارد

چرا آن سبزه خط مى‌خلد بسیار در جانم         طراوت خار را گر از خلیدن بازمى‌دارد

چه‌ها بر روزگار مهوشان آرد بر رویى         که رشک او سحر را از دمیدن بازمى‌دارد

بود در بى‌وفایى غمزه معشوق عاشق‌کش         وفا تیغ بتان را از بریدن بازمى‌دارد

ترا در خوش نگاهان داده ایزد چشم گیرایى         که رنگ عاشقان را از پریدن بازمى‌دارد

ز بس در خوبرویى بار شرکت برنمى‌تابى         غرور حسنت از آیینه دیدن بازمى‌دارد

برافکن پرده از عارض به چشم من ببین خود را         که چون آیینه‌ام حیرت ز دیدن بازمى‌دارد

فقیر از وحشت من درس رم گیرد غزال ما         نگاه آشنایم از رمیدن بازمى‌دارد

 

شب فراق تو چشمم قرار و خواب ندارد         ز اشک سبحه به دست آرد و[273]  ستاره شمارد

 

هزار چشم تماشاست فرش کعبه کویت         به راه وصل تو عاشق قدم به دیده گذارد

ز اوج دولت دونان مدار فیض تمنا         غبار اگر به فلک رفت همچو ابر نبارد

رواست سازد اگر موقلم ز تار نگاهم         مصورى که شبیه نگار من بنگارد

فقیر قاصد ما دل بود به کعبه کویش         که هر نفس ز بر[274]  کام جان ما خبر دارد

 

 

تیره روزى ز وصالم خبرى مى‌آرد         روزگار از پى شامى سحرى مى‌آرد

بوى جان مى‌شنوم از نفس باد مگر         خبر[275]  یار من از رهگذرى مى‌آرد

 

با من آن تازه نهال است به فکر پیوند         نخل امید همانا ثمرى مى‌آرد

جان شیرین دهم از شوق به مزد قاصد         که پیام از لب شیرین پسرى مى‌آرد

نرگس یار عجب نیست که باشد مخمور         باده خون جگر درد سرى مى‌آرد

برد از یاد جهان شورش صد طوفان را         عشق این[276]  سیل که از چشم ترى مى‌آرد

 

گر گزک بایدت اى مست فقیر بى‌برگ         از براى تو کباب جگرى مى‌آرد

 

از هجوم گریه دل را آب برد         این خراب‌آباد را سیلاب برد

در بر آمد یار و ما بى‌خود شدیم[277]          بخت شد بیدار و ما را خواب برد

 

طعنه بر بى‌تابى عاشق مزن         از دل ما زلف خوبان تاب برد

جلوه‌اى کردى و از شرم رخت         خانه آیینه‌ها را آب برد

وا شد از هر زخم بر رویش درى         دل به سویت راه از هر باب برد

فتنه شد بیدار در هر گوشه‌اى          تا ترا در چشم مفتون خواب برد

کس به طوفان حوادث جز فقیر         کى گلیم خود برون از آب برد

 

هر دم صبا ز زلف تو بویى دگر برد         این مى‌کشد مرا که به سویى دگر برد

در کوى او نسیم نخواهم که بگذرد         خاک رهش مباد به رویى دگر برد

هر لحظه چون عصاکش کور آرزوى دل         دست مرا گرفته به کویى دگر برد

ما گول سلسبیل ز واعظ نمى‌خوریم         این آب را بگو که به جویى دگر برد

چندان که محتسب زندش سنگ بر سبو         از میکده فقیر سبویى دگر برد

 

بگشود سر زلف و ز جان تاب و توان برد         بربست کمر را و دل ما ز میان برد

سرمایه درد سر ما نام و نشان بود         صد شکر که عشق تو زما نام و نشان برد

معذورم اگر مى‌رود[278]  از دست عنانم          از من نگه مست کسى تاب و توان برد

 

مفتون دل من در خم آن زلف گواهست         کان زلف سیه گوى ز خوبان جهان برد

 

 

فغان که از من دلخسته یار مى‌گذرد         بدان صفت که خدنگ از شکار مى‌گذرد

بیا که بى رخ خوب تو عمر اهل صفا         به رنگ آینه در انتظار مى‌گذرد

چو گل همیشه به روى شکفته مى‌باشم         اگرچه عمرم در خارخار مى‌گذرد

شهید ناوک خارا شکاف آن مژه را         خدنگ ناله ز سنگ مزار مى‌گذرد

دوام نیست ستمهاى چشم خوبان را         دلا منال که لیل و نهار مى‌گذرد

به پاى دار چو منصور هرکه رفت فقیر         ز فکر عالم ناپایدار مى‌گذرد

 

تا به کى در فکر دنیا روزگارم بگذرد         زندگانى همچو گل در خارخارم[279]  بگذرد

 

با تو دل خود پیش از این از پهلوى من رفته بود         اشک هم[280]  مى‌خواهد اکنون از کنارم بگذرد

 

بس که سوداى سر زلف تو را بردم به خاک         بوى عنبر آید از هر جا غبارم بگذرد

نیم‌بسمل کرده رشک چشم قربانى مرا         کاش در حیرت چنین لیل و نهارم بگذرد

سخت از خود مى‌روى هنگام وصل او فقیر         تا به خود آیى[281]  مبادا نوبهارم بگذرد

 

 

در عشق تو رسواى جهانم چه توان کرد         بگرفته جهانى به زبانم[282]  چه توان کرد

 

دى بود مرا در صف ارباب خرد جاى[283]          وز عشق تو امروز نه آنم چه توان کرد

 

از جور در اول به توام بود گمانى         اکنون که یقین گشته گمانم چه توان کرد

ترک تن و جان بر من دلخسته گران نیست         ترک تو ستمگر نتوانم چه توان کرد

دستى به عنان دیده‌ام امروز عزیزان         کز دست برفته است عنانم چه توان کرد

رویى که از او کلبه غیر است گلستان         آتش زده در خرمن جانم چه توان کرد

جا در دل من دارى و از تو خبرم نیست         بر چشمه حیوان عطشانم چه توان کرد

گویند برو چاره درد دل خود کن         من چاره این درد ندانم چه توان کرد

ناصح ز رخش دیده نیارم که ببندم         از جمله صاحب نظرانم چه توان کرد

بر هیچ نبندد دل خود هیچ خردمند         دلبسته آن موى میانم[284]  چه توان کرد

 

واعظ مفریب از سخن حور دلم را         من عاشق این خوش پسرانم چه توان کرد[285]

 

گفتى که فقیر آه و فغان بهر که دارى         از بهر تو در آه و فغانم چه توان کرد

 

 

رخنه گر در سنگ خارا مى‌تواند تیر کرد         ناله ما نیز خواهد در دلش تأثیر کرد

موسم پیرى حلاوت رفته بود از عمر ما[286]          عشق آن شیرین پسر باز این شکر در شیر کرد

 

نیست دام و دانه‌اى در کار صیاد مرا         صید او شد تا نگاهى[287]  جانب نخجیر کرد

 

بستن مژگان نگردد سد راه گریه‌ام          سیل را خاشاک  نتواند به پا زنجیر کرد

اى فلک نازم به این مهمان‌نوازى‌هاى تو         بر سر خوانت مرا غم خوردن از جان سیر کرد

راحت دنیا به جز غفلت ندارد حاصلى         خواب مخمل را دل بیدار ما تعبیر کرد

اى که بر هم چیده‌اى خشت طلا و نقره را         تا بود ممکن دلى را مى‌توان تعمیر کرد

گرچه باشد در سر انگشتش هنرهاى جهان         خامه نتواند حدیث شوق را تحریر کرد

چون فقیر آنکس که در پاس نفس مشغول شد         چون سلیمان مى‌تواند باد را تسخیر کرد

 

شب صحبتى به من دل آشفته ساز کرد         از طره تو گفت و[288]  سخن را دراز کرد

 

ممنون دیده‌ام که چو نقش رخ تو بست         بر من شب فراق در وصل باز کرد

زلف پرى‌وشان[289]  نشود دام راه من         نازت مرا ز حسن بتان بى‌نیاز کرد

 

این امتیاز بس ز شهیدان مرا که یار         قتل مرا حواله به شمشیر ناز کرد

چون دوزخى که راه به فردوس مى‌برد         دل تا به او نشست ز من احتراز کرد

بر رغم من نواخت به فرق رقیب تیغ         بى‌قدرى من او را دشمن نواز کرد

جرأت نبود خوش نگهان را به خون من         مژگان او درآمد و دستى دراز کرد

عاشق اسیر کعبه و پابند دیر نیست         هر سو که دید جلوه جانان نماز کرد

زاهد تو چوب خشکى و مى شعله تر است         باید ترا ز باده‌کشان احتراز کرد

جانان خراج صبر مجو از دل فقیر         چشم تو بر[290]  قلمرو ما ترکتاز کرد

 

 

دل آینه روى چو ماهى نتوان کرد         گلخن‌کده‌اى منظر شاهى نتوان کرد

آن غمزه کند با صف دلها تن تنها         جنگى که به امداد سپاهى نتوان کرد

چون کاهربا گشتم و از خرمن وصلت         فریاد که جذب پر کاهى نتوان کرد

خورشید تویى بر فلک دلبرى امروز         کز دور به روى تو نگاهى نتوان کرد

حرف سر زلف تو به سالى نتوان گفت         وصف گل روى تو به ماهى نتوان کرد

دلخونم و از بیم تو اشکى نتوان ریخت         محزونم و در پیش تو آهى نتوان کرد

در کوى تو پامال چو نقش قدمم لیک         از پاس وفا روى به راهى نتوان کرد

تاریکى شب غازه رخساره شمع است         ترک چو من نامه سیاهى نتوان کرد

گفتم که گهى رحم توان کرد به حالم         در[291]  قهر شد و گفت که گاهى نتوان کرد

 

گر عفو تو این است ثوابى نتوان جست         ور قهر تو آن است گناهى نتوان کرد

تقدیر در آن عرصه که شمشیر برآهیخت         از جوشن تدبیر پناهى نتوان کرد

در چشم فقیر است فلک عرصه تنگى         از اطلس او ترک کلاهى نتوان کرد

 

آن شاهد زیبا خط شبرنگ برآورد         فریاد که آیینه ما زنگ برآورد

خونابه فشانیم به رخساره کاهى         ما را غم عشق تو به این رنگ برآورد

در قسمت ما بود پس از مردن فرهاد         آن درد که آه از جگر سنگ برآورد

ممنون هوادارى چشم تر خویشم         کز گلبن صبح تو گل جنگ برآورد

گر شادى وصل است که مرغوب نباشد         ما را که فراقت به دل تنگ برآورد

شوق تو مرا از هوس نام رهانید         عشق تو مرا از گرو ننگ برآورد

زان روى که در حسن تویى همسر شیرین         با کوهکنم عشق تو همسنگ برآورد

بر بوى تو رفتم سحرى جانب گلزار         دود از دل من مرغ شب‌آهنگ برآورد

آبى که درو عکس فتاد از گل رویت         از شیشه حبابش مى گلرنگ برآورد

این نقش که از کلک فقیر آمده بیرون         مانى است که از جیب خود ارژنگ برآورد

 

با آنکه[292]  حرف درد من از چشم[293]  سنگ آب آورد         آن سنگدل یار مرا افسانه‌ام خواب آورد

 

 

آتش زند در خرمنم چون پرده از رخ برکشد         تابد رگ جان مرا گر زلف در تاب آورد

بى‌تابى و بى‌طاقتى در عشق دارد عالمى         عاشق کم از سنگ است اگر دیدار را تاب آورد

گر بگذرى ساغر به کف از خانقاه صوفیان         شیخ از کنار عافیت کشتى به گرداب آورد

جانم فداى ساقیى کز بینوایى همچو من         دل در گرو بستاند و[294]  جام مى ناب آورد

 

بى‌بهره کى ماند فقیر از ساقى دریادلى         کو زاهدان خشک را از باده سیراب آورد[295]

 

 

در دور تو زاهد هوس ساغر مى کرد         چشم تو بساط ورعش را همه طى کرد

از هستى من دود برآورد به یک دم         آتش نکند آنچه به من ناله نى کرد

افسرده‌تر از یخ شده[296]  دل مستمعان را         واعظ خنکیهاى تو کار مه دى کرد

 

آسوده ز تحویل بود قبله مجنون         در کعبه همان روى طلب جانب حى کرد

شد مانع عقباى تو دنیاى دو روزه         این تیغ دو دم مرکب توفیق تو پى کرد

پوشید فقیر از دو جهان چشم هوس را         زان لحظه که جانان نظرى جانب وى کرد

 

در آن محفل که ماه من نقاب از چهره برگیرد         به شمع انجمن کى صحبت پروانه در[297] گیرد

 

شهید عشق آسایش ندارد بعد مردن هم         چو سر از تن جدا شد عشقبازى را ز سر گیرد

به این کم‌مایگى با یوسفى دارم سر سودا         که جان و دل ز عاشق در بهاى یک نظر گیرد

اگر بر[298]  آستانش جا کنم از خانه برناید         وگر گیرم سر راهش رود راه دگر گیرد

 

چو نقش پا سر تسلیم ما و خاک درگاهش         اگر بر[299]  خاک بنشاند وگر از خاک برگیرد

 

زبان چرب ناصح آتش ما را زند روغن         سر شوریده ما را ز صندل درد سر گیرد

دم گرم نظیرى زد فقیر آتش به جان من         چراغى را که دودى هست در سر زود درگیرد

 

تو را اى ماه نتواند رقیب از دست من گیرد         چو نامت بر زبان آرم زبانم در سخن گیرد

هجوم بلبلان بر تست از گلزار بیرون رو         مبادا دامن پاک تو را گل در چمن گیرد

تو چون مستانه در گلشن خرامى جام مى در کف         چمن از سرو انگشت تحیر در دهن گیرد

ز حسنت گرمى بازار باشد خوبرویان را         دل پروانه بى‌رویت ز شمع انجمن گیرد

طریق ذکر عشق آموزد از من بلبل شیدا         گل از[300]  روى ارادت خرقه زان گل پیرهن گیرد

 

دگر با نیشکر از ذوق گفتارم نپردازد         ز کلکم چاشنى گر طوطى شکرشکن گیرد

فقیر ار پرده برگیرم ز روى یوسف معنى         فغانى با دل پرخون ره بیت‌الحزن گیرد

 

زمینگیر قناعت را اگر آتش به جان گیرد         از آن بهتر که کام خویشتن[301]  از آسمان گیرد

 

زمن روزى که چشم شوخ او دل برد دانستم         که ترک من به این عزم درست آخر جهان گیرد

ز حال ما سمندرطینتان آگه نه اى ناصح         بدانى گر ترا هم آتشى در خانمان گیرد

رهایى نیست زاهد را ز دام وهم و پندارش         سبک از خود برون آید اگر رطل گران گیرد

بهار آمد که بخشد گرمى هنگامه گلشن را         سراپا شاخ گل آتش شود در بلبلان گیرد

دمى کز درد دل خواهم که بنویسم به او حرفى         دوات از خامه انگشت تحیر در دهان گیرد

فقیر آسان کند کلک حزین دشوار عالم را         هما را در گلو هرگز ندیدم استخوان گیرد

 

پرى‌رویى نظر سوى من مجنون نیندازد         که از یک جنبش ابرو مرا در خون نیندازد

رقیب آورده پیغام از زبان یار و مى‌ترسم         که از راه عداوت حرفى از مضمون نیندازد

خمار حسرت بوسش[302]  کجا زایل شود از من         اگر خال لبش در باده[303]  افیون نیندازد

 

 

به دوران تو خورشید فلک بر خویش مى‌لرزد         که حسنت آتشى در خرمن گردون نیندازد

سهى سرو ترا لاغرمیانى نقص کى باشد         بلى سکته خلل در مصرع موزون نیندازد

مرا از بس که خون کرده است در دل شرم مى‌دارد         نظر آن دلربا زان بر من محزون نیندازد

چه شد گر خاکسارم عرش‌پروازست فکر من         مرا از اوج معنى طالع واژون نیندازد

گهرسنجى چو سیف‌الدوله دارم در نظر ورنه         محیط من عبث گنج گهر بیرون نیندازد

فقیر آن کس که از چون و چرا دم زد در این عالم         نظر بر نور پاک حضرت بى‌چون نیندازد

 

به حرف تند و تلخ آن لب ز جانم سیر مى‌سازد         دم عیسى به من کار دم شمشیر مى‌سازد

ز صبح و آفتابم این سخن چون روز روشن شد         که داغ هجر در یکدم جوان را پیر مى‌سازد

زبون زلف خوبان است با صد پردلى عاشق         فسون عشق شیران را ز مو زنجیر مى‌سازد

جدا زان کعبه مقصود احوالى که من دارم         نه در تقریر مى‌گنجد نه با تحریر مى‌سازد

تجرد بس که از نام گرفتن کرده بیزارم         ز دنیا برگرفتن دل مرا دلگیر مى‌سازد

اگر گردنکشى جوى بلا بر خود گوارا کن         هدف بهر سرافرازى به زخم تیر مى‌سازد

حریفان را به فکر کیمیا اوقات ضایع شد         فقیر ما ز مشت خاک خویش اکسیر مى‌سازد

 

هوس از خاک کویش همچو طفلان خانه مى‌سازد         چو سروش بگذرد دامن‌کشان ویرانه[304]  مى‌سازد

 

هلاک غیرتم کان دلربا را هر که مى‌بیند         براى زلف او دست هوس را شانه مى‌سازد

کسى چون من نفهمیده است آن راز[305]  نگاهش را         به سوى هرکه مى‌بیند مرا دیوانه مى‌سازد

 

چه خواهم کرد اگر آن شوخ با من آشنا گردد         به این ناآشنایى از خودم بیگانه مى‌سازد

ز بى‌پروا بتى تعمیر دل را چشم مى‌دارم         که سنگ از کعبه برمى‌دارد و بتخانه مى‌سازد

در آن آبى که عکس روى آتشناک او افتد         سمندر از براى خویش آتشخانه مى‌سازد

شد آن دوران که شیخ شهر طرح خانقه کردى         به دور چشم مست او کنون میخانه مى‌سازد

دلم تا صید عنقاى وصالش را هوس دارد         ز آهم دام مى‌بافد ز اشکم دانه مى‌سازد

سخن شیرین‌تر از جان مى‌چکد از کلک پر نوشم         حدیثم قصه پرویز را افسانه مى‌سازد

ز گردش‌هاى چشم مست خوبان مى‌دهد یارى         فقیر ما از آن با گردش پیمانه مى‌سازد

رود خاکم به باد از دل چو آه سرد برخیزد         چنان کز جنبش صرصر ز صحرا گرد برخیزد

نیاید از طلسم غنچه ضبط بوى گل هرگز         در دل مى‌گشاید چون به همت مرد برخیزد

محال است اینکه[306]  عشق‌وزهد را صحبت‌به رازافتد         حرارت هر کجا منزل نماید برد برخیزد

 

به کوى دوست عاشق را نباشد کار با راحت         جفامشتاق بنشیند بلاپرورد برخیزد

فقیر آن را سزد دعوى آزادى در این گلشن         که همچون سرو از بار علایق فرد برخیزد

 

چه عجب عاشق اگر از سر دین برخیزد         هرکه بنشست به معشوق چنین برخیزد

خط رخسار بتان عالم دیگر دارد         این چنین سبزه کى از روى زمین برخیزد

یارى[307]  طالع ما بین که از این ماهوشان         مهر با هر که بورزیم به کین برخیزد

 

کارم افتاده عزیزان به بت خودرایى         گر بگویم که زمانى بنشین برخیزد

دارم امید که از بزم وصال تو رقیب         شادمان گرچه نشسته است غمین برخیزد

تا به خون خودم از تیغ جفا ننشانى[308]          از جبین تو محال است که چین برخیزد

 

اگر آن آینه‌رو بر سر بالین آید         زنگم از دل نفس بازپسین برخیزد

پا کشد هر که به دامان قناعت چو فقیر         از سر سلطنت روى زمین برخیزد

 

تا خون دل ز دیده به دامان نمى‌رسد         چون شمع کار گریه به پایان نمى‌رسد

جایى که عشق داده[309]  غبار[310]  مرا به باد         آوارگى به ریگ بیابان نمى‌رسد

 

 

در جوى زهد خشک رسد آب از کجا         در دور ما که باده به مستان نمى‌رسد

میراث حسن از مه[311]  کنعان به حکم عشق         تا یار ما بود به عزیزان نمى‌رسد

 

از بس حریص دلبرى افتاده[312]  زلف یار         نوبت به دلربایى مژگان نمى‌رسد

 

با یار نوخطان دگر را چه نسبت است         آرى کتاب شعر به قرآن نمى‌رسد

چون مور جا به کنج قناعت گرفته‌ایم          دعوى[313]  ملک ما به سلیمان نمى‌رسد

 

هم طرحى امید نیاید ز من[314]  فقیر         دعوى[315]  سلطنت به گدایان نمى‌رسد

 

 

نیست را کى به خود بقا باشد         هستى خلق از خدا باشد[316]

 

دل عارف چو مرغ قبله‌نما[317]          روى او جانب خدا باشد

 

بهر چشمى که جلوه[318]  مشتاق است         هر کف خاک توتیا باشد

 

هستى ما ز پهلوى یار است         سایه بى‌شخص خود کجا باشد

بى تو من زندگى نمى‌خواهم         گر تو خواهى چنین روا باشد

دل که آیینه جمال تو نیست         پاره‌سنگى[319]  است دل چرا باشد

 

انتقام از زمانه مى‌گیریم         آن ستمگر اگر ز ما باشد

چه ز بیگانه‌ها طمع دارى         یار باید که آشنا باشد

خانه در کوى او گرفت فقیر         فقر همسایه غنا باشد

 

من و حسنى که تجلى‌کده جانش باشد         چشم خورشید به حیرت نگرانش باشد

آنکه چون موج طپش در رگ جانها فکند         پیچ و تابى است که در موى میانش باشد

خوبرویان همه سر بر خط فرمان وى‌اند         مرکز دایره حسن دهانش باشد

خط به آن چهره گلرنگ چه خواهد کردن         باغ فردوس چه پرواى خزانش باشد

جلوه حسن ترا از دل صد چاک چه غم         پرتو ماه کجا فکر کتانش باشد

لاله‌زارى شمرد سینه پرداغ مرا         اشک چشمم به نظر آب روانش باشد

نیستم رنجه به دشنامم اگر یاد کند         غرض این است که نامم به زبانش باشد

عاقل آن است که دیوانه[320]  یار است فقیر         باخبر اوست که از بى‌خبرانش باشد

 

 

 

در خلوت دل غیر تو را بار نباشد         جایى که تویى در خور اغیار نباشد

برخاسته از دامن این دشت  غبارى         اى منتظران گرد ره یار نباشد

دیوار و درش سخت فریبنده دلهاست         اى اهل دل این خانه خمّار نباشد[321]

 

از بتکده تا کعبه چه فرقست بپرسید         همسایه دیوار به دیوار نباشد

کارى است رخش دیدن و از کار برفتن[322]          رحم است بر آنکس که در این کار نباشد

 

در وصل دلم بود نمکخوار لب دوست         در هجر چرا تشنه دیدار نباشد

از کفر سر زلف تو اى دشمن ایمان         یک سبحه ندیدیم که زنار نباشد

بسیار به دل مى‌خلدم ناله ناقوس[323]          این بتکده منزلگه دلدار نباشد

 

امروز نهان نیست که فرداش توان دید         دلدار مرا وعده دیدار نباشد

هر لحظه به رنگ دگر از پرده برایى         در جلوه‌گریهاى تو تکرار نباشد

از عشق فقیر این همه لذت نتوان برد         معشوق اگر شوخ و دل‌آزار نباشد

 

با من آن بیدادگر در موسم خط یار شد         خط او زخم دلم را مرهم زنگار شد

خانمان‌سوز است هر آهى که از دل مى‌کشم         زین زمین نخلى که سر بر کرد آتشبار شد

گفتم او را گر بیابم دست در دامن زنم         کار چون با دامنش افتاد دست از کار شد

آخر آن نازک کمر از اهل دل الفت برید         بر نهال قامتش دل بستن ما[324]  بار[325]  شد

 

 

دانه‌هاى سبحه یکسر صرف دام شید کرد         عاقبت تسبیح زاهد رشته زنار شد

بوالهوس هم رفته رفته با جفایش خو گرفت         آخر این انگاره از سوهان زدن هموار شد

لذت قند مکرر مى‌دهد شعر فقیر         تا زبانش وقف مدح حیدر کرار شد

 

پنجه عشقم گریبان مى‌کشد         دل به آن برگشته مژگان مى‌کشد

از گل فردوس پیش ما مگو         خار راهش دامن جان مى‌کشد

کى تواند شد دل نقاش جمع         نقش آن زلف[326]  پریشان مى‌کشد

 

روز محشر هم بت مغرور ما         دامن از دست شهیدان مى‌کشد

هر که عاشق را نصیحت مى‌کند         توتیا در چشم گریان مى‌کشد

بار غم خون جگر آه فراق         دل چه‌ها از دست هجران مى‌کشد

گر چنین ناز تودل را خون کند         کار چشم ما به طوفان مى‌کشد[327]

 

سبزه خط تو مى‌بالد به خویش         کاب[328]  زان چاه زنخدان مى‌کشد

 

غنچه در پیش دهانت اى صنم         سر ز خجلت در گریبان مى‌کشد

نشئه دارد از مى وحدت فقیر         جام عشق شاه مردان مى‌کشد

 

شمع محفل تا رخ آن شوخ بى‌پروا نشد         در هواى سوختن پروانه را پر وا نشد

عارى از طغراى مشکین بود منشور جمال         تا به طرف عارضش زلف معنبر وا نشد

عقده‌اى کز عشق در کار دل گرمم فتاد         غیر خاکستر شدن مانند اخگر وا نشد

ناخن تدبیر نگشود از دل زارم گره         بى کلید ابروانش قفل این در وا نشد

زان شکرلب خواستم رمزى بیان سازم فقیر         بر لبم تا حرف لعلش رفت دیگر وا نشد

 

ز اشک شعله رنگم[329]  دیده بى‌خواب روشن شد         چراغ دولت من چون گهر از آب روشن شد

 

چنان کز جلوه خورشید گردد خانه نورانى         نقاب از رخ کشیدى دیده احباب روشن شد

علاج تیره‌بختى‌ها وصال ماهرویان است         به من این سرّ پنهان از شب مهتاب روشن شد

ز خود هر کس تهى شد قبله آفاق مى‌گردد         به چشمم این اشارت ز ابروى محراب روشن شد

خراب عشق او از غارت دوران نیندیشد         به من این نکته از ویرانه و سیلاب روشن شد

محال است اینکه در دوزخ رود بى‌تاب عشق او         فقیر این نکته‌ام از آتش و سیماب روشن شد

 

جانم به ذوق تلخى دشنام تازه شد         زان لب‌شکر مرا طمع خام تازه شد

چون تشنه کاب شور خورد زان عقیق لب         چندان که کامیاب شدم کام تازه شد

زان دم که عجز من به غرور تو شد دوچار         رسم نیاز و ناز در ایام تازه شد

آمد بهار و لاله به صد رنگ بردمید         بزم چمن دگر به مى و جام تازه شد

تا گشت تازه طرز[330]  فغانى ز من فقیر         یاران رفته را به جهان نام تازه شد

 

 

خوشا اشکى که با لخت جگر از چشم تر غلتد         خوشا آهى که تا از لب برآید در اثر غلتد

برد دل ذوق شهد لطف از زهر عتاب او         که حرف تلخ از آن لبهاى شیرین در شکر غلتد

اگر شمشیر ظالم مى‌خورد بر ابر برق‌آسا         چو وقت آید به رنگ قطره باران به سر غلتد

درآ بى‌پرده از در ماه من تا عکس رخسارت         به جاى اشک گلرنگم در آغوش نظر غلتد

ز بس در راه شوقت بیقرارى گشته همپایم[331]          چو ماهى نقش پاى من به خاک رهگذر غلتد

 

به روى کار من در عاشقى آن روز رنگ آید         که مژگان چون رگ یاقوت در خون جگر غلتد

فقیر از ناله‌ات اشکم ز چشم تر فرو ریزد         چنان کز نفخ صور انجم به روى یکدیگر غلتد

 

دم نزع اگرنه ما را به کنار خواهى آمد         دگر اى نگار پرفن به چه‌کار خواهى آمد

نتوان به زندگانى ز تو روى گرم دیدن         به رخ چو شمع ما را به مزار خواهى آمد

به سیاه‌بختى خود دل خویش زان[332]  کنم خوش         که تو شمع دل‌فروزى شب تار خواهى آمد

 

به خزان هجر سازم به امید آنکه روزى         به سر فسرده خاکم چو بهار خواهى آمد

ز نهالت اى سهى سرو هوس ثمر خیال است         دل خویش مى‌کنم خوش که به بار خواهى آمد

به دو زلف صید بندت مکن آینه پرستى         که به دام خویش ناگه تو شکار خواهى آمد

اگر آن کمند گیسو دهدت به حلقه‌اى جا         ز حوادث زمانه به حصار خواهى آمد

چو به عشق داغ دل را ز شمار بگذرانى         ز گروه دردکیشان به شمار خواهى آمد

سر دلبرى گرت هست ببر از فقیر دل را         چو به کار خود نیایى به چه کار خواهى آمد

 

نگه در چشم او شوخ[333]  حجاب‌آلوده را ماند         سخن در لعل او نقل شراب‌آلوده را ماند

 

ز[334]  گلگشت گلستان تماشا سخت[335]  محرومم         نگاه من ز حیرت پاى خواب‌آلوده را ماند

 

 

چنان گل[336]  شد ز خون دیده‌ام خاک ره جانان         که پاى شوق من دست خضاب‌آلوده را ماند[337]

 

 

عجایب زهر چشمى کرده ساقى باز[338]  در کارم         که موج باده ابروى عتاب‌آلوده را ماند

 

نباشد دور اگر با خود برد جسم نزارم را         سرشکم در رهش سیل شتاب‌آلوده را ماند[339]

 

عجب کیفیتى در شاهدان باغ مى‌بینم         ز شبنم برگ گل لعل شراب‌آلوده را ماند

به غفلت بس که روز و شب سروکار است مردم را         زمین و آسمان یک چشم خواب‌آلوده را ماند

فقیر اکنون هلاک بوسه باید شد که جانان را         لب از دشنام قند زهر ناب[340] آلوده را ماند

 

 

دل بى تو دوش[341]  بس که به گلزار زار بود         نظاره هم به دیده خونبار بار بود

 

ناصح مکن ملامت اگر دل بباختم         با دلبر ستمگر مکار کار بود

دور از تو سیر باغ زد آتش به جان مرا         در دیده رنگ ناله[342]  و گلنار نار بود

 

زهر فراق از سخنم بس که مى‌چکید[343]          شد خامه[344]  نیش عقرب و طومار مار بود

 

 

آخر فقیر کشت به تیغ تغافلم         اول اگرچه آن بت عیار یار بود

 

خاک عالم را به صد خون جگر گل کرده‌اند         تا براى عشق طرح خانه دل کرده‌اند

داغم از تنهایى مجنون به صحراى فراق         ناقه رفت[345]  و آهوان هم رو به محمل کرده‌اند

 

اینچنین[346]  زنار زیبد کافران عشق را         زخم تیغش را شهیدان خوش حمایل کرده‌اند

 

در بهاى دل به ما گنج روان از اشک داد         بى‌دلان صد خرمن از یکدانه حاصل کرده‌اند

رنگ و بوى باغ هستى را چمن‌سازان غیب         جمع آوردند و نامش غنچه دل کرده‌اند

عکس او زایل نشد از چشم مشتاقان فقیر         ورنه هر نقشى که بود از گریه باطل کرده‌اند

 

بر دلم زد نگهش زخم نمایانى چند         لبش از خنده بر آن ریخت نمکدانى چند

دوش از کوچه ما یار به صد ناز گذشت         همچو کاکل به قفا داشت پریشانى چند

غیر آیینه و دل محرم دیدارش نیست         صورت حال بپرسید ز حیرانى چند

غنچه‌اى وا شد اگر در[347]  چمن از باد بهار         ما به بوى تو دریدیم گریبانى چند

 

حسن[348]  او از عرق شرم و ز چین ابرو[349]          کشتى صبر مرا داده[350]  به طوفانى چند

 

 

 

نشود کشته[351]  امید ز باران سیراب         باید این مزرعه را دیده گریانى چند

 

راحت عالم تجرید اگر[352]  این است فقیر         مى‌توان باخت در این ره سروسامانى چند

 

 

حریفانى کزان لب کام دارند         چه باک از تلخى دشنام دارند

به صورت گرچه خوبان بى‌نیازند         ولى در دلبرى ابرام دارند

نگه دل را اسیر دام او کرد         مرا مردم عبث بدنام دارند

دمى[353]  دم درکش اى صور قیامت         شهیدانش به خواب آرام دارند

 

تهى‌دستند شاهان در حقیقت         نگین را از براى نام دارند

تغافل خاص از بهر فقیر است         نگاه لطف خوبان عام دارند

 

غم عالم نصیب ما کردند         قسمت اهل دل چه‌ها کردند

بود بیگانه جان ز تن آن روز[354]          که مرا با تو آشنا کردند

 

عاشقانت به یک زبان چون شمع         قصه عشق را ادا کردند

زاهدان را ز بانگ نى چه اثر         سیر این کوچه را[355]  کجا کردند

 

حسن از پرده بر نمى‌آمد         دل عشاق رونما کردند

عمر بودند شاهدان زانرو         نام این قوم بى‌وفا کردند

خسروانه گذشتى از عشاق         چون فقیرت[356]  همه دعا کردند

 

 

تا ز چشم فتنه کیش او نگاهى سر زند         چون صف مژگان دو عالم را به یکدگر زند

زان لب شکرفشان چون مور خط سر برزند         دست حسرت چون مگس عاشق بسى بر سر زند

هست عاشق خام تا همرنگ با معشوق نیست         شمع از آن[357]  پروانه را آتش به بال و پر زند

 

چاره او را به آب دیده خود مى‌کنم         شب که آه آتشینم شعله در بستر زند

کار هر دل نیست با مژگان او آویختن         رستمى باید که خود را بر صف لشکر زند

نیست مرد اختلاطش بوالهوس کان تندخو         حرف در جایى که مى‌باید زدن خنجر زند

برف پیرى شیخ را بر شکل پیر پنبه ساخت         عشق کو کین پنبه را یکباره آتش در زند

هرکه حرف نرگس مست ترا سازد رقم         صفحه را باید نخست از موج مى مسطر زند

هر کجا نیسان طبع من گهربارى کند         نکته بر دریا بگیرد طعنه بر گوهر زند

دست در گردن کنى با دیگران پیش فقیر         تا به کى حسرت کشد بگذار تا بر در زند

 

به یاد روى تو از صبر[358]  دل کنار کند         به حیرتم چو درآیى ز در چه کار کند

 

ز درد هجر تو خون گریه مى‌کنم شب و روز         کسى که از تو جدا شد دگر چه‌کار کند

کم‌التفاتى او مى‌کشد مرا اى کاش         به وعده‌هاى دروغم امیدوار کند

رود به خانه اغیار و از دل‌آزارى         مرا مقیم سر راه انتظار کند

کشیده‌اند در این دشت[359]  وحشیان گردن         کمند افکن من تا کرا شکار کند

 

قد تو سرو چمن را به خاک بنشاند         صفاى حسن[360]  تو گل را به دیده خار کند

 

دل فسرده ما تازه شد به دولت عشق         چو نخل موم به آتش رسد بهار کند

ز سنگ حادثه گردد کبود اعضایش         کسى که پشت به این نیلگون حصار کند

فقیر اگر برسد بوسه‌اى از آن دو لبم         دل فسرده من زندگى دوبار کند

شیخ شهر ما که پرهیز از مى گلگون کند         گر فتد کارش به آن لبهاى میگون چون کند

نیست منزلگاه سلطان در خور غوغاى عام         عشق چون آید هوسها را ز دل بیرون کند

نازنین دست ترا روزى که دیدم در نگار         گفتم آخر این نگار شوخ دلها خون کند

غافلى زاهد ز فیض حکمت اشراق مى[361]          ورنه خشت خم در اینجا کار افلاطون کند

 

غم ز قتل من ندارد چشم فتانش فقیر         مى‌تواند عالمى را همچو من مفتون کند

 

نوگل من گر چنین جلوه‌گرى مى‌کند         خار ره عشق را بال پرى مى‌کند

حسن ترا عشق من جلوه‌گرى مى‌دهد         عشق مرا حسن تو پرده‌درى مى‌کند

با مه رخسار تو شمع زند لاف حسن         در دم گازش بده[362]  خیره‌سرى مى‌کند

 

چشم و چراغ جهان گرچه بود آفتاب         شعله حسن ترا کى شررى مى‌کند

شمع دلیل خرد تیرگى آرد به چشم         کانچه بدیهى بود او نظرى مى‌کند

از خرد دورگرد چند بپرسى خبر         چاره کار تو را بى‌خبرى مى‌کند

سر مکش از تیغ عشق تا سر عالم شوى         هر که سر اینجا بباخت تاجورى مى‌کند[363]

 

طره‌اش از هر شکن باز نموده درى         خسته دلم را فقیر دربدرى مى‌کند

 

جایى که گرد راه تو از دور شد بلند         در هر طرف ز منتظران شور شد بلند[364]

 

در هر مقام نغمه عشاق یک نواست         گاه از حجاز و گه ز نشابور شد بلند

برجاست گر خرام ترا سیل گفته‌ام          تا آمدى ز هر طرفى[365]  شور شد بلند

 

کردم تبسم نمکین ترا خیال         گلبانگ خنده از لب ناسور شد بلند

عشق تو بعد مرگ ز خاکم کشید سر         چون گردباد ناله‌ام از گور شد بلند

شان من از حلاوت معنى فزوده است         آرى ز شهد رتبه زنبور شد بلند

کردم به خود خطاب که اینک رسید یار         هرجا فقیر آتشى از دور شد بلند

 

لب خیال کجا پاى نازنین تو بوسد         به عالمى که تویى آسمان زمین تو بوسد

سحر چو طره گشایى به پیچ و تاب درآیم         ز رشک اینکه صبا زلف عنبرین تو بوسد

به مصر[366]  حسن تو آن یوسف[367]  ستاره لقایى         که مشترى به هزاران شعف جبین تو بوسد

 

 

حباب باده سر از جیب آفتاب برآرد         لب پیاله اگر لعل آتشین تو بوسد

به دست بوس تو کى درخورم که پنجه خورشید         در آتش است ز حسرت که آستین تو بوسد

امید کام ز لعلت نباشد اهل هوس سرا         مجال هر مگسى نیست که انگبین تو بوسد

فقیر پایه[368]  شعرت فزود طرز فغانى         ملک ز سدره فرود آید و زمین تو بوسد

 

 

اهل دل هرجا در فیض سخن را واکنند         از حدیثى مرده صدساله را احیا کنند

عاشقان در کوى او نقد دلى[369]  گم کرده‌اند          خاک مى‌بیزند تا این[370]  نقد را پیدا کنند

 

 

سحر چشم خویش را خوبان چو فرمایند کار         از نگاهى دیده تصویر را بینا کنند

نقد وقت خویش مى‌یابند صد عمر دراز         تیره‌روزانى که با زلف بتان سودا کنند

چون دل ما زاهدان شهر مفتون مى‌شوند         دلبران از زلف هرجا فتنه‌اى برپا کنند

 

عالم همه عکس رخ یار است ببینید         یک جلوه و صد آینه‌دار است ببینید

از صحبت بد فایده[371]  گیرنده نکویان         گل را مدد از پهلوى خار است ببینید

 

از ناوک صید افکن ما هیچ مپرسید         زخمى که به پهلوى شکار است ببینید

خونابه[372]  اشک است روان بر رخ زردم         در فصل خزان جوش بهار است ببینید

 

حق آمده در پیرهن آدم خاکى         در گرد نهان شاهسوار است ببینید

ما را ز کف ساقى مستان به خرابات         چون مهر به یک جام مدار است ببینید

از دور فقیر آن شه خوبان چو مرا دید         گفتا به من این را سروکار است ببینید

 

ز لعلش بس که لذت مى‌تراود         ز مغز شوق حسرت مى‌تراود

عرقناک از نگاه گرم گردد         ز رخسارش نزاکت مى‌تراود

شهیدان را به خاک آسوده نگذاشت         ز رفتارش قیامت مى‌تراود

نگاهش در خور هر بوالهوس نیست         از این خنجر شهادت مى‌تراود

نه اشک است اینکه گردد بى تو در چشم         ز دل طوفان حسرت مى‌تراود

گدازى خورده‌ام کز بعد مردن         ز خاک من محبت مى‌تراود

چه گل چیند ز دیدارش دل ما         از این آیینه حیرت مى‌تراود

که گفت ازحسن او با عندلیبان         که از گل[373]  رنگ خجلت مى‌تراود

 

شود گر نیشکر کل‌کم عجب نیست         ز حرف شوق لذت مى‌تراود

اگر لب بسته‌ام معذور مى‌دار         ز حرف من حلاوت مى‌تراود

شب وصلش فقیر افسانه شکر         ز لبهاى شکایت مى‌تراود

 

نامم ز سهو بر لب جانان رسید و ماند         درد دلى[374]  که بود به درمان رسید و ماند

 

در دیده خون نماند که عنوان نویسمش          مکتوب اشتیاق به پایان رسید و ماند

صورت گرفت صحبت سیماب و آینه         اشکم ز دل به دیده حیران رسید و ماند

چون رهروى که رخت اقامت کشد به هند         آخر دلم به طره جانان رسید و ماند

گشتم فقیر غنچه تصویر عافیت         در فکر او سرم به گریبان رسید و ماند

 

شب که زیب محفل ما شمع روى یار بود         دیده حاسد به خواب و بخت ما بیدار بود

بیشتر[375]  از عیش دنیا سفله گردد بهره‌مند         هر کجا دیدیم گل را در کنار خار بود

 

برنیامد آه گرمى از دل صد چاک من         داغ بر زخم دلم مهر لب اظهار بود

نیست غیر از ترک سر راهى سوى اوج مراد         نردبان بام دولت راست گویم دار بود

هرکه را بوده است پایى راه شوقت مى‌سپرد[376]          هرکه دستى داشت با دامانت او را کار بود

 

از ترحم گفت روزى ناله کم کن اى فقیر         در حق من اینقدر کم گفتنش بسیار بود

 

تا جلوه‌گر به چشم من آن رشک حور بود         نظاره از کمال ضیا شمع طور بود

زاهد نعیم خواست به منعم نبرد راه         بر قصر چشم دوختنش از قصور بود

از معرفت به زاهد شبخیز بهره نیست         خفاش در تجلى خورشید کور بود

در جنب وسعت دل ارباب معرفت         صحن سپهر تنگ‌تر از چشم مور بود

دردسرى است حرص که در چاره‌اش فقیر         آن صندلى که سود دهد خاک گور بود[377]

 

 

بر جنونم وسعت صحراى امکان تنگ بود         پاى در دامن کشیدم زان که میدان تنگ بود

در خم زلف تو دیگر جاى دل بستن نماند         خانه زنجیر بر جوش اسیران تنگ بود

تا نگاهى کرد سوى من ز خود رفتم فقیر         وقت من در عاشقى چون چشم جانان تنگ بود

 

ناصح از حال دل خسته خبردار نبود         که به جاى چو من زار گرفتار نبود

تا نزد عشق تو در خرمن صبرم آتش         یوسف حسن ترا گرمى بازار نبود

اهل مجلس همه حیران جمالت بودند         کس ز حال من شوریده خبردار نبود

مرگ را تلخ به ما حسرت دیدار تو کرد         ورنه جان دادن ما اینهمه دشوار نبود

از حزین سرّ ازل منکشفم گشت فقیر         یاد وصلى که دل از هجر خبردار نبود

 

دامن‌کشان ز صحبت من یار مى‌رود         کارم ز دست و دست من از کار مى‌رود

هر دم ز لخت دل که به مژگان رسد مرا         منصور تازه‌اى به سر دار مى‌رود

خواهند باخت مشتریان نقد هوش را         زین یوسفى که بر سر بازار مى‌رود

مشکل که ذکر قند مکرر شود شنید         هر جا حدیث یار به تکرار مى‌رود

دیگر فقیر مست و غزلخوان به کوى یار          مانند عندلیب به گلزار مى‌رود

 

تا تیغ غمزه در کف آن مست ناز بود         حسرت نصیب خضر ز عمر دراز بود

آخر نواخت تیغ جفا بر سر رقیب         داد از وفاى دوست که دشمن‌نواز بود

امشب نیامدى و ز چشمم رمید خواب         این در به انتظار تو تا صبح باز بود

خود دیده‌اى به دیده من حسن خویش را         حیرانى‌ام براى تو آیینه‌ساز بود

روشن ز شمع کشته شد این مدعا به من         کاب بقا چکیده فیض گداز بود

اقلیم دل ز غارت خوبان خطر نداشت         ناز تو در قلمرو ما یکه‌تاز بود

از ترک اختیار هم آغوش[378]  راحتم[379]          بیچارگى فقیر مرا چاره ساز بود

 

 

 

یار رفت و اشکم از پى مى‌رود         دیده مى‌داند چه از وى مى‌رود

درد ما را چاره درد دیگر است         چون خمار مى که از مى مى‌رود

نقش انجم مى‌رود از لوح چرخ         لیک داغش از دلم کى مى‌رود

گر تو هم از خود روى وقتست وقت         کاروان ناله نى[380]  مى‌رود

 

عزم طوف کوى او دارد فقیر         باز مجنون جانب حى مى‌رود

 

کار چون مى‌رود از دست خدا ساز شود         دانه در خاک چو افتد گرهش باز شود

دولت عشق جوانى است به پیرى هوسم         اى خوش آن[381]  روز که انجام من آغاز شود

 

بسته زهد محال است رهایى یابد         گره دانه تسبیح کجا باز شود

نتوان کرد به افسون خرد هشیارش         هر که دیوانه آن چشم فسون‌ساز شود

چون به نیکان بنشینى همه عیبت هنر است         چین در ابروى بتان مایه صد ناز شود

آبروى دو جهان در گرو خاموشى است         ناله در دل چو گره شد گهر راز شود

دل به جا نیست ز ناسازى ایام فقیر         مطربى کو که دگر صحبت ما[382]  ساز شود

 

 

دل محال است که در وصل ز خود[383]  وانشود         قطره هرگز گره خاطر دریا نشود

 

تا نباشد طرف شیشه مى سرو قدى         نشئه بیخودى عشق دوبالا نشود

مى‌توان چید به صد رنگ گل از گلشن حسن         اگر آیینه ما محو تماشا نشود

ذره در پرتو خورشید نمایان گردد         بى وجود تو ز ما هیچ هویدا نشود

عشقبازان به حریم تو اگر ره یابند[384]          بر سر کوى بتان این همه غوغا نشود

 

جلوت‌ات[385]  رنگ قیامت به جهان ریخته است         فتنه‌اى نیست[386]  که از قد تو برپا[387]  نشود

 

 

 

کوچه راهى ز گریبان[388]  تفکر کافى است         سالک راه خدا بادیه‌پیما نشود

 

عشق آمد ز میان گوى سعادت بربود         عقل درماند که این کار شود یا نشود

سوى دل راه به صد رنج و تعب برد فقیر         اى تونگر ز تو این گمشده پیدا نشود

 

جان ز قید جسم چون یابد خلاص آگه شود         تا صدا شد از جرس بیرون دلیل ره شود

گر ز دنیا دست بردارى عزیز عالمى         هر که چون یوسف ازین زندان برآید شه شود

بى‌غبار آیینه را صورت نمى‌بندد جلا[389]          دل چو بیند خاکمال روزگار آگه شود

 

گر سخن از خلد گوید باد خاکش در دهان         هر که را خاک سر کوى تو منزلگه شود

یار ما از روى لطف و قهر روز وشب فقیر         گاه گیرد صورت خورشید و گاهى مه شود

 

زین تغافل‌ها که صرف امتحانى مى‌شود         بوالهوس داند که عاشق را زیانى مى‌شود

تا بجا آرد سپاس نعمت درد ترا         هر سر مو بر تن زارم زبانى مى‌شود

هر غبارى کز سر کوى تو مى‌گردد بلند         بهر آزار دل من آسمانى مى‌شود

مى‌کند هر کس که یکدم با سگ کویت قران         او در اقلیم وفا صاحبقرانى مى‌شود[390]

 

نیست حرف عشق در فرهاد و مجنون منحصر         رفته‌رفته حرف ما هم داستانى مى‌شود

یار در آغاز خط کام رقیبان مى‌دهد         نوبهارش تا رسد با ما خزانى مى‌شود

آشنا روزى که با طرز فغانى شد فقیر         نقش مى‌بستم که آخر نکته‌دانى مى‌شود

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *