خانواده در اسلام

دانلود پایان نامه

4-2. خانواده اسلامی‌ذیل نگاه سیستمی
تشکیل کانون خانواده که بسیار مورد توصیه دین اسلام است. مسلما دارای اهداف مقدسی بوده و تاسیس این بنای ارزشمند نیز برای رسیدن به آن اهداف بلند از پیش ترسیم شده می باشد. در این بینش، خانواده یک مجموعه منسجم، هماهنگ و هدفمند است.
خانواده اسلامی ‌را می‌توان با دیدگاهی سیستمی ‌نگریست؛ زیرا علاوه بر هدفمندی، مولفه‌هآیهای حضور اعضا، تعاملات آن‌ها، بهبود بازده، حرکت در مسیر تکامل و سایر اصول و شاخصه‌های اصلی سیستم بر طبق آموزه‌های دینی در آن وجود دارد که ذیلا بدان‌ها پرداخته می‌شود.
کلیت: همان‌طور که در مفهوم کلیت بیان گردید یک سیستم یک کل است که اجزایی به عنوان خرده سیستم در آن وجود دارد یعنی چند خرده سیستم، یک سیستم اصلی را تشکیل میدهد. با توجه به تعریف مطرح شده در فصل دوم، خانواده اسلامی‌ گسترده در جایگاه یک سیستم کلان، خرده سیستم‌های خانواده هسته‌ای را در بر می‌گیرد. هر یک از همسران و فرزندان در خانواده هسته‌ای در حقیقت اجزای سیستم خانواده را تشکیل می‌دهند. در تعاملات سیستم خانواده یک جزء بدون اجزا دیگر نمی‌تواند موثر عمل کند، به دلیل آن که هریک از زن و مرد، فی نفسه ناقص و نیازمند دیگری است و از مجموع آن دو، یک واحد تام به وجود می‌اید. (طباطبایی، ج16، 1374)
حفظ کلیت سیستم خانواده با وجود برخی نارضایتی‌های فردی و در اولویت قرار دادن مصالح خانواده نیز بیان گردیده است. اگر هریک از همسران پس از پیوند ازدواج، به عللی زوج خویش را مطابق با معیار‌های خود نیافتند ولی بخاطر مصالح خانواده و ارزش گذاری به اصل این پیمان، علی‌رغم میل باطنی خویش، کراهت و بی میلی نسبت به زوج خود نشان ندادند و در حفظ این بنا و مصالح آن کوشیدند، به دلیل توجه و گذشت و ترجیح مصالح خانواده بر خواسته‌های شخصی، خداوند دریچه‌ای از خیرات و برکات را به سوی آنان می‌گشاید ِفَانْ کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى‏ آن تَکْرَهُوا شَییا وَ یجْعَلَ اللَّهُ فیهِ خَیرا کَثیرا (نساء، 19)، اشاره به شیوه سازش و مدارا و معاشرت نیکو می‌نماید. حاکمیت این فرهنگ قرآنی از اصول تربیتی است و در ایجاد همراهی و همدلی زوجین و هموار ساختن مسیر زندگی تاثیر مستقیم دارد.
2) سازمان: در آموزه‌های اسلامی‌ مقررات، سازماندهی، سلسله مراتب، تعاملات، روابط، تقسیم کار و روند انجام امور خانواده وجود دارد. و کارکرد این سیستم نیز به کنش متقابل اعضای آن بستگی دارد.
با اقرار به زوجیت، طرفین عهده دار تعهدات حقوقی، اخلاقی، اقتصادی و فرهنگی نسبت به یکدیگر می‌شوند. این تعهدات دوسویه است؛ یعنی هریک علاوه برآن‌که وظایفی را برعهده می‌گیرند، حقوقی را از دیگری مطالبه می‌کنند. عمده ی این تعهدات عبارتند از: حسن معاشرت، روابط زناشویی و جلب رضایت طرفین، نفقه، مهریه، اجرت المثل، توافق در داشتن فرزند و تمکین؛ و تکالیف و وظایف خرد و کلان دیگر. در آیات متعددی همچون سور بقره (232)، اعراف (189)، روم (21)، طلاق (6) و نساء (19) مستقیما به حقوق و مسوولیتهای اعضای خانواده اشاره شده است.
خانواده یک نظام کاملا تالیف شده و به هم تنیده است. بطوری که تفکیک بعضی مسائل که در محیط‌ها و مجموعه های دیگر ممکن است، در این فضای خاص ممکن نیست. از آن جمله تفکیک دو مقوله تکالیف حقوقی و وظایف اخلاقی است. زیرا نظام حقوقی و نظام اخلاقی در این سیستم، کاملا بر یکدیگر منطبق است و حوزه عملیاتی آن‌ها واحد می‌باشد. رعایت اخلاق در خانواده وظیفه همه اعضا است و تامین حقوقی اعضا نیز امری اخلاقی و شایسته است.
زیربنای ساختار کلی خانواده قرآن، دو رکن اساسی اخلاق و حقوق است که با آشنایی همه جانبه اعضا و حاکمیت این دو رکن، استواری و پویایی این بنا تضمین می‌شود. رکن حقوق، ضامن برپایی و استواری اصل خانواده و مانع از فروپاشی آن است و رکن اخلاقی ضامن رشد و بالندگی و تامین اهداف خانواده می‌باشد.
رکن حقوقی، ضامن برپایی و استواری اصل خانواده و مانع از فروپاشی آن است و رکن اخلاقی ضامن رشد و بالندگی و تامین اهداف خانواده می‌باشد و ذیل گزاره‌های متعددی همچون توصیه‌های اخلاقی و تکالیف حقوقی به آن‌ها پرداخته شده است. همنشینی در خانه، باید نمایی از بهشت برین در آخرت؛ یعنی کانون لایسْمَعُونَ فی‌ها لَغْوا وَلا تَاثیما (25) الا قیلا سَلاماسَلاما (26) (واقعه 24-26) باشد.
حقوق دانان معترفند که در حریم خانواده نفوذ قانون و التزام برای تحقق مفاد آن بدون پشتوانه اخلاق امر غیر ممکن است و ورود دولتمردان و مسوولین قضایی به حمایت از ایین نامه‌های حقوقی کمتر توانسته به معضلات خانواده پاسخ مناسب دهد و هرچه این کانون از دستبرد جنجال‌ها و کشمکش‌‌های حقوقی مصون تر باشد، از ثبات و استحکام بیشتری برخوردار و افراد آن از شخصیت کاملتری بهره‌مندند. حتی احترام به قانون چیزی است که باید در شاکله تربیتی و اخلاقی انسان‌ها آن را جستجو کرد.
بیشتر واژه‌های به کار رفته در مورد نهاد‌های حقوقی در روابط اعضای خانواده به گونه‌ای است که واژه ویژگی اخلاقی و عاطفی دارد، چنان‌که واژه صداق مفهوم صدق و صفات را دربر دارد یا این که «نحله» مفهوم اخلاقی هدیه دادن به همسر را بر می‌تابد.
در «حقوق خانواده» با اشاره به این که عقد نکاح در اسلام صرفا یک قرارداد حقوقی نیست، بلکه پیمانی عاطفی، اخلاقی و حقوقی است، آمده است: حکمای باستان به نقش اصلی و محوری عاطفه و اخلاق در تنظیم کانون خانواده توجه کرده‌اند، رخنه دولت را به این سرای مردمی‌ زیان‌بار و خطرناک دانسته‌اند و در بخش‌بندی حکمت عملی، تدبیر منزل را از سیاست مدن جدا کرده‌اند تا مرز قاطع و طبیعی میان دولت و خانواده نمایان شود.
تجربه نشان داده است که دولت‌ها، به خصوص دولت‌های سکولار، هرگاه خواسته‌اند به استناد قوانین خودساخته، خود را به خانواده تحمیل کنند، به آن آسیب زده اند. ناگزیر، به ویرانی کمربسته اند تا مانع خودکامگی و قدرت نمایی شان را از میان بردارند یا این که به ساختن چارچوب بیرونی آن بسنده کرده‌اند تا مشکل دلخواه را به آرامی ‌مستقر سازند. اما قوانین برگرفته از ادیان الهی که مبتنی بر اصول و مبانی اخلاقی است، به گونه دیگری است. (محقق داماد، 1382)
حقوق خانواده در اسلام نیز مانند نهاد خانواده یک سیستم یا نظام است و در کنار سایر نظام‌های خرد، در خدمت اهداف کلان شریعت قرار دارد. به تعبیر دیگر قوانین و مقررات خانواده یک مجموعه منسجم و هماهنگ است که براساس مبانی ویژه و در جهت اهداف خاص تنظیم شده است.
3) مرز: مرز‌ها از مهم‌ترین عوامل تشکیل دهنده و نگهدارنده هر سیستم می‌باشند. سختی بیش از حد یا انعطاف زیاد مرز‌ها باعث تخریب و تزلزل سیستم می‌گردد. استحکام و حفظ یک سیستم در واقع بستگی به نوع مرز آن دارد.
تعالیم اسلام درباره چگونگی روابط اعضای خانواده با یکدیگر و افراد بیرون خانواده، حدود و مرز‌هایی را معین کرده است، هر چه این حدود بیشتر رعایت شود، کارایی اعضای خانواده و روابط آن‌ها بهتر می‌شود. این حدود به اموری مانند مرز‌های درون خانواده، مرز‌های لازم برای کل خانواده و خارج آن مربوط میشود.
4-3. مرز‌های درون خانواده از دیدگاه اسلام
تعالیم اسلام وجود حدود و مرز‌هایی را بین زیر منظومه‌ها و حتی افراد درون خانواده ضروری میداند. به‌عنوان نمونه زیر منظومه همسران باید در خانه، اتاقی جدا داشته باشند و اعضای دیگر خانواده در ساعات معینی از شبانه روز بدون اجازه وارد این حریم نشوند. یا آیها الَّذینَ امَنُوا لِیسْتَاذِنْکُمُ الَّذینَ مَلَکَتْ ایمانُکُمْ وَ الَّذینَ لَمْ یبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاه الْفَجْرِ وَ حینَ تَضَعُونَ ثِیابَکُمْ مِنَ الظَّهیرَه وَ مِنْ بَعْدِ صَلاه الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَکُمْ لَیسَ عَلَیکُمْ وَ لا عَلَیهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَیکُمْ بَعْضُکُمْ عَلى‏ بَعْضٍ کَذلِکَ یبَینُ اللَّهُ لَکُمُ الْایاتِ وَ اللَّهُ عَلیمٌ حَکیم (نور، 58).
در نتیجه بین والدین (زن و شوهر) و فرزندان مرزی انعطاف‌پذیر وجود دارد که از آثار آن، برخورداری زن و شوهر از فضای اختصاصی فیزیکی و روانی ویژه است که از جمله فواید آن لزوم اجازه گرفتن اعضای خانواده در ساعات معینی از شبانه روز برای ورود به این فضاست.
افزون بر همسران، منظومه‌های دیگر نیز به فضای اختصاصی نیاز دارند که باید حتی والدین بدون اجازه وارد محدوده آن‌ها نشوند هر چه کودکان به دوران بلوغ و نوجوانی نزدیکتر میشوند، به فضای خصوصی نیازمندترند.
از دیدگاه آموزه‌های اسلام، بین فرزندان دختر و پسر نیز باید حدود و مرز‌هایی برقرار شود. زیرمنظومه دختران و پسران هر یک به فضای روانی اختصاصی نیازمندند. نوع مراوده‌ها و تماس‌های خواهرو برادر در سن نوجوانی باید حدود و قیودی داشته باشند (حرالعاملی، ج14، 1414) تا زمینه هر گونه انحراف رفتاری از بین برود.
همچنین در خانواده، رازداری از زمینه‌های سلامت و تعادل خانواده محسوب میشود و باز بودن خانواده و انتقال اسان اطلاعات از آن پذیرفته نیست. حفظ اسرار در خانواده، از زمینه‌های مختلف حیاتی است. مسائل مربوط به روابط خصوصی زن و شوهر باید در محدوده‌ی منظومه زن و شوهری باقی بماند. (حر العاملی، ج14، 1414) قرآن، زنانی را که حافظ اسرار شوهرانشان هستند تمجید کرده است. «زنان درستکار، اسرارشوهران خود را حفظ میکنند» (نساء، 34). مردان نیز نباید مسائل مربوط به روابط خصوصی خود را به دیگران انتقال دهند.
4-4. مرز خانواده و اجتماع
خانواده اسلامی ‌را می‌توان یک سیستم باز دانست که در تعامل با محیط می‌باشد. تعالیم اسلام برای مکانی که خانواده در آن زندگی میکند نیز حد و مرزی قرار داده است، به گونه‌ای که این مرز کاملا باز نیست و هر فرد که میخواهد وارد آن شود باید با اجازه و هماهنگی اهل آن خانه باشد. برای ورود به این حریم، ادب و آدابی مقررگردیده، از آن جمله «استیناس» و «استیذان» و طلب سلامت و برکت را برای ورود در آن بر همگان لازم می‌شمرد.
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلى‏ أَهْلِها ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (27)فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فیها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى یُؤْذَنَ لَکُمْ وَ إِنْ قیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکى‏ لَکُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلیمٌ (28) (نور،27و28)

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   باورهای عامیانه