بررسی نتایج اعمال در حکمت های نهج البلاغه- قسمت ۳

۴-۹ جزع ۷۰
۴-۹-۱ تباهی عمل ۷۰
۴-۹-۲گرفتار شدن به مصائب بزرگ تر ۷۱
۴-۱۰ ناسپاسی ۷۱

۵-۱ نماز ۷۴
۵-۱-۱ نماز ابزار تقرب به خداوند ۷۵
۵-۱-۲ نماز و دوری از کبر ۷۵
۵-۲ زکات ۷۶
۵-۳ روزه ۷۷
۵-۴ حج ۷۹
۵-۵ جهاد ۸۱
۵-۶ امر به معروف و نهی از منکر ۸۲
۵-۷ قصاص ۸۴
۵-۸ سلام کردن ۸۵
۵-۸-۱ ایمن شدن از خطرات ۸۶
۸۷
۸۸
چکیده
امام علی (ع) در نهج البلاغه پیرامون موضوعات فراوان و متنوعی سخن به میان آورده اند اما موضوعی که در این جا مد نظر است اعمال و نتایج حاصل از آن است. این موضوع یکی از مباحث مهم مد نظر امام (ع) بوده است چرا که در حکمت ها ی نهج البلاغه بدان اشاره کرده اند و سعی ایشان بر آن بوده است که انسان ها را نسبت به اعمال و نتایج آن و نقش مهمی که هر عمل بر زندگی دنیوی و اخروی ایشان دارد، آگاه سازند تا بدین وسیله مسیر سعادت و شقاوت را برای انسان ها ترسیم کنند. در این پژوهش که به روش تحلیلی_توصیفی انجام گرفته است به تبیین نتایج اعمال از جنس اخلاق و احکام پرداخته است. بیان نتایج اعمال اخلاقی در قالب حسنات (صبر، صدقه، حیا و….) و سیئات (طمع، حسادت، بخل و…..) به تربیت و رشد روحی انسان ها کمک خواهد کرد و ایشان را نسب به انجام اعمال آگاه خواهد ساخت. رعایت آن ها مطابق دستور امام (ع) موجبات سعادت در هر دو سرا و قرب الهی را فراهم خواهد آورد و اما اعمال از جنس احکام (ازجمله نماز، زکات، روزه و…) که در واقع واضع اصلی آن ها خداوند متعال است و جزء وظایف دینی ما محسوب می­شوند، عمل به آن ها علاوه بر این که امتثال امر خداوند است موجب ترقی روح وسعادت ایشان و بی توجهی به آن هاسبب خواری و ذلت در هر دو سرا خواهد شد.
کلمات کلیدی: امام علی (ع) ، نهج البلاغه، نتایج، اعمال، اعمال اخلاقی، احکام

فصل اول:
کلیات، تعاریف و مفاهیم

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

 

کلیات، تعاریف و مفاهیم

 

 

۱-۱مقدمه

 

نهج البلاغه بعد از قرآن کریم مهم ترین کتاب شیعیان است، اهمیت این کتاب گران قدر تاآن جایی است که آن را اخ القرآن نام نهاده اند، این کتاب یک راهنمای ناب در همه ی زمینه ها برای نوع بشر است. توصیف این کتاب شریف و معرفی ابعاد عمیق و پر محتوای آن از عهده ی نگارنده خارج است، اما هستند افرادی که در این مسیر، تا حدی موفق بوده اند و توانسه اند گام های ارزشمندی در این راه بردارند. همان طور که در اثر یکی از آن هامی­توان ملاحظه می­کرد که در توصیف نهج البلاغه گفته اند «نهج البلاغه شفای درد های روحی بشر راز هدایت اجتماعی و سیاسی، منشور انسان سازی، دریچه ای به نور و راهی از ملک تا ملکوت است. نهج البلاغه یعنی راه روشن بلاغت، این عنوان را شریف رضی بر منتخبی از خطبه ها و مواعظ، نامه ها و عهدنامه و کلمات قصار امیر مومنان علی (علیه السلام) انتخاب کرد، در وجه تسمیه این گنجیه­ی گرانقدر چنین اظهار داشته است:بعد از تمام شدن، چنین دیدم نامش را نهج البلاغه بگذارم زیرا این کتاب درهای بلاغت را به روی بیننده­ی خود می­گشاید و خواسته هایش را به او نزدیک می­سازد هم دانشمند و دانشجو را بدان نیاز است.» (دلشادتهرانی، ۱۳۸۹ ، ص۱۷)
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
نهج البلاغه کتابی است که بعد از قرآن کریم می ­تواند در جهت حرکت انسان به سوی هدف اصلی یعنی قرب الهی، ایفای نقش کند، کافی است که انسان هدف از انزال کتب و ارسال رسل را در یابد تا بتواند به وسیله ی آن به سمت مراد و مقصد خود حرکت کند. با تأمل در آیات و روایات در می­یابیم که هدف خداوند امری جزء تعلیم و تزکیه انسان نبوده است.
تعلیم یعنی یادگیری معارف دینی و تزکیه یا همان «عمل» پاک کردن روح وجان از رذائل اخلاقی است. بنابراین برای پیمودن مسیر کمال و سعادت باید هم به تعلیم و هم تزکیه تمسک جست، هر چه بیشتر در این جهت تلاش کنیم آینده مادی و معنوی بهتری خواهیم داشت.
در این پژوهش تکیه ی ما بر روی تزکیه است چرا که ارتباط مستقیمی با اعمال دارد و این که چه اعمالی را انجام دهیم و از چه اعمالی پرهیز نمایم و به این نکته توجه نمایم که طبق فرمایش قرآن همه اعمال انسان دارای نتایج خاص خود هستند، هم در این دنیا و هم درآخرت «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ خَیْراً یَرَهُ‏» (زلزال، ۷) «وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَه‏» (زلزال، ۸)
در نتیجه انسان باید نسبت به اعمال صادره از خویش توجه ویژه داشته باشد چرا که زندگی دنیوی و اخروی ایشان وابسته به انجام اعمال اوست، در قرآن و روایات براین امر بسیار تأکید شده است، تا جایی که «در قرآن حدود۱۰۸۴بار از عمل و عکس العمل به صورت های گوناگون سخن به میان آمده است که با ادغام موارد مشابه می­توان به ۲۰۰ عنوان جداگانه دست یافت» (برومند، ۱۳۸۱، ص۴)
در این پایان نامه با بهره گرفتن از روش کتابخانه ای و بر اساس فیش برداری و تحلیل در قالب چهار فصل، ابتدا به بررسی نتایج اعمال از نگاه قرآن و روایات در یک فصل و سپس به نتایج اعمال در حکمت های نهج البلاغه، در قالب سه فصل با عناوین نتایج حسنات و سیئات اخلاقی و نتایج احکام الهی پرداخته ایم. معنای حکمت های نهج البلاغه در کل پایان نامه بر اساس ترجمه علی شیروانی می­باشد.
فصل اول: «نتایج اعمال از منظر قرآن و روایات» در این فصل ضمن بررسی معنای لغوی و اصطلاحی عمل به تبیین گزاره های مرتبط با اعمال و نتایج آن (دنیا مزرعه آخرت، اعمال و امور معنوی ، قلب مرکز انجام تمامی اعمال، انقطاع عمل با مرگ، نامه اعمال)می­پردازیم و نگاهی داریم به نتایج اعمال در قصص قرآنی و تقسیم بندی اثرات اعمال از نگاه قرآن
فصل دوم: «نتایج حسنات اخلاقی» در این فصل حکمت های مشتمل بر حسنات اخلاقی را بیان و با بهره گرفتن از کتب لغت و شروح به تحلیل نتایج آن ها پرداخته ایم.علت تقدم این فصل بر فصل اعمال از جنس احکام حجم قابل توجه حکمت های مشتمل بر اخلاقیات بوده است.
فصل سوم:«نتایج سیئات اخلاقی» در این فصل نیز حکمت های مشتمل بر سیئات اخلاقی را بیان و به روال فصل قبل به تحلیل آن ها می­پردازیم.
فصل چهارم: «نتایج احکام الهی» در این فصل نیز به بیان اعمالی می­پردازیم که واضع اصلی آن ها خداوند متعال می­باشد و شامل وجوب، استحباب، مباح، کراهت، و حرمت می­باشد که این اعمال باید مطابق دستور خداوند انجام گیرند و هر کس با سلیقه ­ی خود نمی ­تواند به آن ها عمل کند.
از مهم ترین مشکلات این تحقیق عدم بحث کلی و جامع در مورد نتیجه ی عمل بود که در بیشتر موارد به طور مصداقی کار شده است و این که کتب مبنی بر اخلاق با محوریت نهج البلاغه کار نشده است.

 

۱-۲بیان مسئله

 

یکی از مهم ترین مسائل در زندگی انسان ها که موجب سعادت یا شقاوت شان می­ شود، اعمالی است که هر روزه از جانب ایشان صادر می­ شود، این اعمال، بعضا موجب ارتقاء روح و تقرب به ذات اقدس الهی می­شوند و یا اعمالی هستند که ممکن است لحظه به لحظه موجبات هلاکت انسان ها را فراهم آورد، بنابراین اعمال افراد دارای اهمیت ویژ ه ای هستند و طبیعتا هر کدام از این اعمال دارای نتایج خاص خود می­باشند. منظور ما از نتایج اعمال، آن دسته از پیامد های است که یک عمل می ­تواند به همراه داشته باشد خواه در این دنیا و خواه در آخرت. این پیامد ها به قدری مهم هستند که هم زندگی مادی وهم زندگی اخروی افراد را تحت شعاع قرار خواهد داد، در نتیجه معرفت نسبت به نتایج اعمال یکی از ضروریات است و چه بسا موجب تغییر رفتار و اصول زندگی افراد می­ شود.

 

۱-۳سؤالات تحقیق(شامل سوال اصلی و فرعی)

 

سؤال اصلی:اعمال انسان بر اساس حکمت های نهج البلاغه چه نتایجی در زندگی دنیوی و اخروی دارد؟
سؤال فرعی:اعمال در این پژوهش حول چه موضوعاتی می­باشد؟

 

۱-۴فرضیات تحقیق:(فرضیه اصلی و فرضیه فرعی)

 

فرضیه اصلی:اعمال انسان هم بر دنیا و هم بر آخرت ایشان نقش بسزایی دارد، بعضی از اعمال موجب سعادت و تقرب به خداوند متعال خواهد شد و برخی دیگر موجب شقاوت. بنابر این آگاهی نسبت به اعمال و نتایج حاصل از آن می ­تواند یک راهنمای مناسب برای زندگی طیبه در این دنیا و سعادت در آن دنیا خواهد شد.
فرضیه فرعی:اعمال حول موضوعات مختلف و فراوانی می­چرخد، که ما در این پژوهش آن ها را در دو دسته ­ی اخلاق و احکام دسته بندی خواهیم کرد.

 

۱-۵پیشینه موضوع و سوابق مربوط:

 

مقاله ای با عنوان «بحث عوامل و نتایج اعمال» توسط آیت الله دری نجف آبادی در تاریخ ۱۷تیر سال ۹۲ در مجله حقوق چاپ گردیده که ایشان طبق آیات قرآن به این بحث پرداخته اند.

 

۱-۶ضرورت ها و اهداف تحقیق:

 

 

از اهداف مد نظر ما در این پژوهش آگاهی نسبت به نتایج اعمال و مراقبت انسان نسبت چگونگی انجام آن هاست. چرا که سرنوشت انسان ها در گرو اعمالی است که انجام می­دهند، بنابر این شناخت نتایج اعمال بسیار مهم و ضروری است و یکی از راه های رسیدن به این شناخت نهج البلاغه می­باشد و چه بسا به کمک رهنمود هایش مسیر سعادت را بیابیم و برای قدم در آن تمام سعی و تلاش خود را به کار ببندیم.

 

 

۱-۷روش و ابزار گردآوری اطلاعات:

 

در این پژوهش از روش کتابخانه ای برای گرد آوری اطلاعات و فیش برداری از منابع دینی شرح ها، تفاسیر، و مأخذ استفاده می شود.

 

 

فصل دوم:
نگاهی به اعمال و نتایج آن از منظر قرآن و روایات
بررسی اعمال با توجه به قرآن و روایات
آیات قرآن کریم و روایات ائمه ی معصومین (علیهم السلام) منابع خوبی برای کسب معارف دینی می­باشند که با تأمل در آن ها می­توان به بسیاری از حقایق دست پیدا کرد. یکی از اموری که برای معرفت به آن به قرآن و روایات تمسک جسته ایم نتایج اعمال انسان هاست چرا که هر کدام از اعمال خواه کوچک و یا بزرگ دارای اثراتی در زندگی ایشان است و با رجوع به این منابع نورانی به این معرفت دست خواهیم یافت که چه اعمالی را انجام داده و از چه اعمالی دوری کنیم.
در مکتب قرآن هر کس هرگونه عملی انجام دهد خداوند نتیجه ­ی آن را در روز جزا حاضر و در مقابل چشمانش قرار خواهد داد. « یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ‏ فَتَکُنْ فی‏ صَخْرَهٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطیفٌ خَبیرٌ » (لقمان، ۱۶) (پسرم! اگر عمل هم‏وزن دانه خردلى و در درون سنگى یا در آسمان‏ها یا در دل زمین باشد، خدا آن را [در قیامت براى حسابرسى‏] مى‏آورد؛ یقیناً خدا لطیف و آگاه است.) برای درک بیشتر آیه به تفسیر آیه رجوع می­کنیم: « این آیه مربوط به معاد و حساب اعمال است، و معنایش این است که اى پسرم! اگر آن خصلتى که انجام داده‏اى، چه خیر و چه شر، از خردى و کوچکى همسنگ یک دانه خردل باشد، و همان عمل خرد و کوچک در شکم صخره‏اى، و یا در هر مکانى از آسمان ها و زمین باشد، خدا آن را براى حساب حاضر خواهد کرد، تا بر طبقش جزاء دهد، چون خدا لطیف است، و چیزى در اوج آسمانها و جوف زمین و اعماق دریا از علم او پنهان نیست و علم او به تمامى پنهان‏ها احاطه دارد، خبیرى است که از کنه موجودات با خبر است.» (طباطبایی، ۱۴۱۷، ج۱۶: ص۲۳۵).
بعد از دریافت اهمیت موضوع برای ورود به بحث و تبیین مسائل، ابتدا به معنای لغوی و اصطلاحی «عمل» می­پردازیم:
در بیان معنای لغوی اعمال بیان شده است:«از ریشه عمل، یک واژه ی قرآنی است در لغت به معنای کار اعم از آن که خوب باشد یا بد.» (قریشی، ۱۳۷۷، ج۵:ص۴۴)
تعریف اصلاحی اعمال نیز عبارت است از:«العمل کل فعل یکون من الحیوان بقصد، فهو اخص من الفعل لأن الفعل قد ینسب الی الحیوانات التی یقع منها فعل بغیر قصد و قد ینسب الی الجمادات و العمل قلما ینسب الی ذلک و لم یستعجل فی الحیوانات.» «هر فعلى و کارى که با قصد، از جاندار سر بزند که در معنى، اخصّ از فعل است زیرا فعل به حیواناتى که کارى از آن ها بدون قصد سر مى‏زند نسبت داده مى‏شود که به جمادات نیز منسوب مى‏شود ولى واژه عمل کمتر چنین مفهومى دارد» (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲:ج۲: ص۶۵۱)
با توجه به تعریف مذکور به خوبی می­توان دریافت که عمل انسان با فعل وی تفاوت دارد چرا که عمل با نیت قلبی انجام خواهد گرفت و دارای اثر و نتیجه است حال آن که فعل بی اختیار و بدون نیت از انسان سر می­زند بنابر این نتیجه ای در بر نخواهد داشت. در قرآن کریم نیز می­توان به تعریفی برای «عمل» دست پیدا کرد که طبق آن:«عمل یعنی اندیشه ها اراده ها و اعتقادات.» (رضوی، ۱۳۵۰، ص۶)
برای روشن تر شدن بحث و این که اعمال انسان ارتباط مستقیمی با سرنوشت ایشان دارد، و هر عمل صادره هم در این دنیا و هم در سرای دیگر دارای اثرات خاص خود می­باشد باید به توضیح برخی از گزار ه های مرتبط با بحث بپردازیم:

 

۲-۱ دنیا مزرعه آخرت

 

همه­ی ما طبق منابع دینی و ادبیات اسلامی بر این امر واقفیم، هر عملی که از ما سر می­زند دارای آثار خاص خودش می­باشد، ممکن است این اثر در همین دنیا محقق شود و یا بنابر مصلحت الهی به جهان دیگر موکول گردد ولی محال است نتیجه عمل انسان از بین برود. انسان ها بر اساس اعمالی که انجام می­ دهند زندگی دنیا و عقبای خویش را بنا می­ کنند، اگر همواره جسم و جان خودشان را برای خداوند متعال به کار بندند قطعا سعادت حقیقی را برای خویش به ارمغان خواهند آورد اما اگر مسیری غیر، را بر گزیند دستاوردی جز مشقت و سختی در دو دنیا برای ایشان نخواهد بود.این نکته در قرآن هم مورد توجه قرار گرفته است. «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْری فَإِنَّ لَهُ مَعیشَهً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَهِ أَعْمى‏» (طه، ۱۲۴) (وهر کس از یاد من رویگردان شود زندگی سخت و تنگی خواهد داشت و روز قیامت او را نا بینا محشور می­کنیم.)
با توجه به این که هر عمل داری اثری در روح و جان ماست باید تمام تلاش خود را به کار ببندیم که اعمالی از جنس نور و مطابق رضای خداوند متعال انجام دهیم چرا که هر عمل نا مناسب زنگاری بر صفحه ­ی ثبت اعمال مان خواهد بود و همچنین باعث آثار سوء در آن دنیا خواهد شد. در واقع اعمال این جهان ما پاشیدن بذر هایی برای نعمات و یا نقمات اخروی است و بدون تأویل می­توان گفت الدنیا مزرعه الآخره. و این که این دنیا فانی است و پایان می­پذیرد ولی این اعمال ماست که خمیره آن دنیا را برای ما رقم خواهد زد، این اعمال به هیچ وجه از انسان جدا نخواهد شد و مانند برگ ها و شاخه های یک درخت همواره در کنار او خواهد ماند هر چه قدر اعمال انسان صالح باشد درخت وجودش نیکو و زیبا ولی هر چقد از خوبی ها فاصله بگیرد درخت وجودش خشکیده و نابود خواهد شد.

 

۲-۲ اعمال و امور معنوی

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *