تعریف و شکل های مختلف ربا؛ چه کسائی مشمول مجازات رباخواری نمی شن؟ 

 

حتما شمام تا الان کلمه «ربا» رو شنیدین. اما میدونید تعریف ربا چیه و به کی رباخوار میگن؟ ربا چه انواعی داره و شرایط تحقق و استثنائات معامله ربوی (اشخاصی که حتی در صورت انجام معامله ربوی مجازات نمی شن) چیجوریه؟ همراه ما باشین تا جواب این سؤالات رو براتون بگیم.

 

تعریف ربا چیه

قانونگذار در تعریف جرم رباخواری به موجب ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی عنوان می داره که: «هر نوع توافق بین دو یا چند نفر تحت هر قراردادی مثل بیع، قرض، صلح و امثال اون که جنسی رو با شرط اضافه با همون جنس مکیل و موزون معامله کنه یا زائد بر مبلغ پرداختی، دریافت کنه، ربا حساب می شه و جرم شناخته می شه. مرتکبین مثل ربا دهنده، ربا گیرنده و واسطه ی بین اونا علاوه بر رد اضافه به صاحب ثروث به شش ماه تا سه سال حبس و تا ۷۴ ضربه شلاق و هم برابر ثروث مورد ربا به عنوان جزای نقدی محکوم می گردن.»

لازم به ذکره که ربا به وسیله پرداخت و دریافت سود اضافی محقق می شه که در معاملات ربوی این شرط دارای اجزائی ضروریه و درصورتی که عمل اجرایی بی یکی از اجزاء زیر باشه از عمومیت ربا و ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی خارج می شه:

۱. توافق و تراضی دو طرف

به این معنی که بی معطلی و هم زمان با انعقاد قرارداد و دریافت مبلغ دلخواه، دو طرف صریحا یا با هم توافق کنن که سود اضافه ای که به مبلغ اصلی قرض تعلق میگیره، چه مقدار و در چه سررسیدی باشه. درغیراین صورت، اگه علاوه بر مبلغ موردقرض، مقترض (کسی که مبلغی رو قرض میگیره) به شکل اختیاری و آزادانه مبلغ اضافه ای رو به مقرض (کسی که به دیگری چیزی رو قرض می ده) پرداخت کنه، اینجور عملی ربا تلقی نمی شه.

۲. شرط مازاد

وجود این شرط واسه تحقق ربا ضروریه و مقدار شرط مازاد باید به شکل زیادی باشه که به اقتصاد فرد آسیب وارد کنه.

۳. قبض و اقباض سود اضافی

به معنی دادن و گرفتن سود اضافی هست. درغیراین صورت حتی با پرداخت ربا دهنده، درصورتی که به قبض ربا گیرنده نرسه حتی در صورت توافق بر شرط اضافه در معامله ربوی، ربا محقق نمی شه. اهمیت این شرط تا جاییه که صرف دریافت سند پرداخت وجه مازاد (مثل دادن وکالت فروش منزل ربا دهنده به ربا گیرنده یا دریافت چک و سفته) بی اخذ و قبض وجه یا ثروث دلخواه ربا تحقق پیدا نمی کنه.

شکلای مختلف ربا

به موجب ماده یک قانون، نحوه ی اجرای اصل ۴۹ قانون اساسی ربا بر دو نوعه:

  1. ربای قرضی: بهره ایه که مقرض طبق شرط، بنا و روال، از مقترض دریافت کنه.
  2. ربای معاملی: زیاده ایه که یکی از دو طرف معامله، زائد بر عوض یا معوض از طرف دیگر دریافت کنه، به شرطی که عوضین مکیل یا موزون و عرفا یا شرعا از جنس واحد باشن.

شرایط جرم ربا چیه

مرتکبین جرم ربا افراد حقیقی (آدم) هستن و نمیشه افراد حقوقی (شرکتا و ادارات و..) رو به دلیل رباخواری موردتعقیب قرار داد. حتی درصورتی که معاملات ربوی بین افراد حقیقی و حقوقی منعقد شه، فقط شخص حقیقی مسئولیت کیفری داره و شخص حقوقی مبری می شه.

در معاملات ربوی ضروریه که اخذ وجه مازاد حتما به شکل پولی (مثلا خونه، ماشین، مقدار زیادی پول نقد و…) باشه و درصورتی که دو طرف بر یک شرط غیرمالی توافق کنن، اینجور عملی ربا تلقی نمی شه. (مثلا فردی در ازای پرداخت مبلغ شرط کنه که طرف مقابل با دختر اون ازدواج کنه و …).

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   اهمیت خلاقیت ونوآوری

در ربای معاملی، ضروریه که ثروث مورد ربا (سود اضافی) واسه دو طرف معامله باشه و فرد مالک ثروث باشه و به نفع طرف مقابل هم اخذ شه. درصورتی که ثروث تعلق به شخص سوم داره یا به نفع سوم (شخصی خارج از قرارداد و توافق) اخذ شه ربا محقق نمی شه. (مگه درصورتی که دو طرف معامله به سود شخص سوم شرط کرده باشن).

حتی درصورتی که مالک ثروث مورد ربا، بعدا اینجور اضافه ای رو تنفیذ کنه، به خاطر این که مثل هر جرم دیگری لازمه تا در ربا هم عنصر الهی (قصد ارتکاب فعل) و عنصر مادی (پرداخت و دریافت سود اضافی) هم زمان باشن، از عمومیت ربا خارج می شه.

علاوه بر موارد فوق، زمانی که فرد ربا گیرنده، سود اضافی پولی رو که به شکل گسترش در اختیار داره و با بقیه شریک هست، دریافت می کنه؛ به دلیل اینکه شخص نمیتونه به خودش ربا بده و از طرفی ثروث مشاع فقط به اون تعلق نداره و دیگر شرکا در همه اجزای اون شریک هستن، در این حالت ربا نمونه نداره.

استثنائات معامله ربوی یا علل موجهه جرم ربا چیه؟

به حکم و اجازه قانون افراد زیر حتی در صورت انجام معامله ربوی مجازات نمی شن:

  1. تبصره ۲ ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی عنوان می داره که: «هروقت ثابت شه ربادهنده در مقام پرداخت وجه یا ثروث اضافی مضطر بوده، از مجازات نامبرده در این ماده معاف میشه.» به این صورت که فرد به دلیل مشکلات پولی یا تهدید طرف مقابل، اقدام به پرداخت وجه اضافی نمودهه که باید اظطرار (مجبور بودن) اون ثابت شه.
  2. تبصره ۳ ماده اشاره شده اشعار می داره که: «هر بعضی وقتا قرارداد نامبرده بین پدر و بچه یا زن و شوهر منعقد شه یا مسلمان از کافر ربا دریافت کنه، مشمول مقررات این ماده نمیشه.»

در توضیح ماده فوق لازم به ذکره که بعضی از حقوق دانان قائل به جرم دانستن ربا بین مادر و بچه شدن و اعلام داشتن که حکم ماده اختصاص به پدر داره.

درمورد ربا بین زن و شوهر دو نظر هست: گروهی فکر می کنن که در ربا بین زن و شوهر، عقد دائم یا منقطع فرقی نداره و یه گروه دیگه نبود عمومیت ربا رو فقط مختص عقد دائم میدونن.

پس در هر موردی که شخص علاوه بر پولی که به دیگری قرض می ده، مبلغی رو به عنوان سود اضافی دریافت کنه، ربا حساب می شه. ربا در قانون و شرع اکیدا حرام تلقی شده و از گناهان کبیره حساب می شه و از اون به عنوان جنگ با خدا یاد شده؛ چون که رباخواری باعث آسیب و ضربه های سنگین به اقتصاد جامعه می شه و به دلیل ی ربا گروهی از آدما جامعه با دریافت این سود اضافی، مبلغ کلانی رو بی هیچ دلیل منطقی و کار و سعی به دست میارن و یه گروه دیگه دچار رکود اقتصادی می شن که نبود برابری در جامعه رو به دنبال داره.




دیدگاهتان را بنویسید